Anna Claybourne: Atlas smoków. Jaszczurze plemię z różnych stron świata

Nasza Księgarnia, Warszawa 2024.

Mapa świata

Anna Claybourne i Pham Quang Phuc zabierają młodych odbiorców na wielką i pasjonującą wyprawę do świata kierowanego przez wyobraźnię. „Atlas smoków” to kolejna publikacja porządkująca wiadomości – edukacyjna i rozrywkowa jednocześnie, trochę kulturoznawcza w duchu, a trochę stanowiąca przegląd ciekawostek z różnych wierzeń i pomysłów. Odwołuje się do istot fantastycznych, które jednak w różnych regionach świata przybierają różne formy i odpowiadają za różne zjawiska. Smoki zapładniają wyobraźnię twórców – w tym wypadku twórców narracji, tekstów pisanych i literatury mówionej – ale w każdym kręgu kulturowym wypadają trochę inaczej. Niektórzy sądzą, że smoki są potomkami dinozaurów, a przynajmniej – że historie o nich wzięły się z odkryć archeologicznych – takie teorie też tutaj powracają. „Atlas smoków. Jaszczurze plemię z różnych stron świata” to jednak przede wszystkim zestaw fabuł i portretów.

Układ książki jest przejrzysty i wyzwalany przez mapy świata. Kolejne kontynenty pojawiają się tutaj jako zapowiedź poszczególnych części tomu – na mapach widnieją sylwetki wybranych smoków, o których autorka będzie opowiadać młodym odbiorcom. Następnie przychodzi czas na przegląd smoków z wybranego regionu – czasami w formie stronicowej opowieści, kiedy jest ona na tyle barwna, żeby pobawić się w odtwarzanie legendy albo wierzenia – a czasami w formie akapitowego wyjaśnienia – wtedy łatwiej jest zestawić rozwiązania stosowane w sąsiadujących ze sobą miejscach czy wzajemne wpływy. Co pewien czas autorka przytacza również ciekawostki i klasyfikacje dotyczące smoków, analizuje charakterystyczne motywy, tak, żeby czytelnikom łatwiej było dokonywać porównań. To okazja do przedstawiania wyglądu smoków czy ich siedlisk – albo istot mylonych ze smokami. Takie porządkowanie wiadomości pomaga czytelnikom w odnalezieniu się w świecie wyobraźni twórców i jest też sposobem na rozbudzenie ciekawości. W końcu dzięki rozkładówkom informacyjnym staje się jasne, dlaczego baśnie rozwijają się w konkretnym kierunku – i dlaczego twórcy decydują się na określone wątki. Przytaczanie smoczych legend z różnych stron świata wprost zachęca do śledzenia pomysłów i inspiracji, może też wyczulić odbiorców na motyw smoków powracający w różnych dziełach.

Książka jest bogato ilustrowana i trudno byłoby nawet pomyśleć o wersji bez obrazków – grafiki nie pełnią tu wyłącznie funkcji ozdobnej, ale też informacyjną, pozwalają w szybki sposób zapoznawać się z charakterystycznymi motywami – odróżniać na przykład smoki europejskie od azjatyckich. Tu warto podkreślić staranność w odwzorowywaniu sylwetek smoczych bohaterów w zależności od kręgu kulturowego, z którego się wywodzą. Rozkładówki z ciekawostkami wyróżniają się z kolei sepiowymi barwami – stanowią sygnał zamknięcia rozdziału. Całość jest bardzo dobrze przemyślana i zrealizowana bez zarzutu. „Atlas smoków” to książka, która przyda się dzieciom w wieku szkolnym, a młodszym pokaże potencjał drzemiący w baśniach i legendach. Zaprosi do odkrywania meandrów fantazyjnych istot i przygotuje do lektur powieści fantastycznych ze smokami w rolach głównych. Wartość rozrywkowa tej książki przejawia się w zasugerowaniu młodym odbiorcom, jak wiele stworzeń zasiedla literaturę. Z kolei wartość edukacyjna realizuje się w przygotowanym kompendium wiedzy na temat smoków, ich genezy, zwyczajów i miejsc.

Anna Claybourne: Atlas wróżek. Magiczny lud z różnych stron świata

Nasza Księgarnia, Warszawa 2023.

Magia w skrócie

Anna Claybourne przedstawia odbiorcom - teoretycznie dzieciom, ale w praktyce to picture book, który może zaintrygować także kulturoznawców - szybki przegląd istot z innego świata: wróżek, skrzatów, elfów i duszków, które pojawiają się według ludowych wierzeń w domach i odpowiadają za rozmaite niewytłumaczalne zjawiska. "Atlas wróżek. Magiczny lud z różnych stron świata" to książka, która dystansuje odbiorców od disneyowskiej wizji: tutaj wróżki to nie tylko maleńkie i piękne istoty ze skrzydłami i magicznymi różdżkami, mogą przybierać różne formy i niekoniecznie urzekać dobrocią. Z pewnością jest to ciekawa alternatywa dla dzieci karmionych jednym rodzajem historii - Anna Claybourne stawia na aspekt edukacyjny. Przemierza kolejne kontynenty i wynotowuje obecność konkretnych stworków, które zagnieżdżają się w ludzkich siedzibach i w jakiś sposób przyczyniają do prowadzenia gospodarstwa.

Podróż przez kontynenty oznacza specyficzny podział tomu. W obrębie każdego rozdziału odbiorcy otrzymują nie tylko zestaw komentarzy dotyczących wróżek, ale również ciekawostki i dodatkowe wiadomości gromadzone w osobnych rozkładówkach. Wróżki dzielą tu strony z krasnoludkami, ale nie należą do świata wyobraźni pisarzy - a do zbiorowej fantazji. Powoływane do istnienia przez całe społeczeństwa, stanowią element kultury, sposób na wyjaśnianie pewnych zachowań czy postaw. I pod takim kątem warto im się przyjrzeć - bo Anna Claybourne proponuje czytelnikom zestaw danych. W nierozbudowanych przesadnie akapitach stara się zdefiniować wybrane magiczne ludy, zaznaczyć, w jakich przestrzeniach się pojawiały i czym się zajmowały - to sposób na prezentację i rozrywkę jednocześnie. Można sprawdzać, jakie były wzajemne inspiracje lub jak równolegle rozwijały się kolejne wierzenia. Można łączyć zadania wróżek z miejscami na świecie - i domyślać się źródeł legend. Można też po prostu poznawać prezentowanych bohaterów jako dowód na kreatywność ludzi i na potrzebę wytłumaczenia niewyjaśnianego. Przecież wróżki funkcjonują tutaj jako uzasadnienie dla różnych zjawisk, a także - stają się mniej abstrakcyjnym odzwierciedleniem sumienia. Czasami - o czym Claybourne też pisze - funkcjonują po to, żeby tonować nastroje. Nie wolno denerwować wróżek - to może się źle skończyć. Z kolei strach przed ingerencją sił nadprzyrodzonych doprowadzi w prostej linii do poprawiania stosunków z ludźmi - skoro można wywołać gniew wróżek lub skrzatów, równie dobrze trzeba wystrzegać się gniewu ludzi, znacznie łatwiejszego do zaobserwowania. Wróżki i skrzaty odpowiadają za rozmaite sukcesy i niepowodzenia, da się dzięki ich udziałowi w codzienności wskazywać momenty do naprawienia. W związku z tymi zebranymi informacjami "Atlas wróżek" nie jest przypadkową bajką do opowiadania najmłodszym: to metoda na poznawanie różnych kultur i środowisk, na ocalanie dorobku poprzednich pokoleń w sferze wyobraźni. Jest to książka wypełniona ciekawostkami o istotach nadprzyrodzonych - i może się spodobać nie tylko dzieciom. Jeśli ktoś ma już dosyć naiwności i infantylizmu w publikacjach dla dzieci, tutaj znajdzie odskocznię - edukacyjny zestaw danych mniej o nieistniejących stworkach, bardziej o ludach, które takie historie stworzyły.

Anna Claybourne: Atlas syren. Wodny lud z różnych stron świata

Nasza Księgarnia, Warszawa 2022.

Podwodne istoty

Ogromną popularnością cieszą się na rynku wydawniczym rozmaite kompendia i tomiki edukacyjne, bez względu na to, czego dotyczą. Wśród picture booków o wymiarze informacyjnym znalazł się teraz "Atlas syren. Wodny lud z różnych stron świata" - skrótowa prezentacja legend, mitów i wierzeń, które zaludniają wyobraźnię odbiorców dziwnymi stworami z pogranicza światów i środowisk. Anna Claybourne skupia się na podsumowaniach i porównaniach. Szuka sposobu na przedstawianie jak największej liczby danych w niewielkich partiach tekstu. Narracja została podzielona ze względu na geografię - to kontynenty wyzwalają opowieści - w różnych miejscach powstają różne opowieści, można doszukiwać się w nich części wspólnych (albo łączyć je z innymi legendami, dzięki osobnym lekturom), ale można też sprawdzać, jak wodne ludy inspirowały i wyzwalały kreatywność. "Atlas syren" to oczywiście książka poświęcona postaciom nieistniejącym, jednak Anna Claybourne próbuje podać jak najbardziej szczegółowe informacje na temat kolejnych stworzeń. Streszcza legendy, błyskawicznie wrzuca odbiorców w tematy. Nie naświetla powiązań ani zależności, nie zastanawia się nad tym, które rozwiązania pojawiły się jako pierwsze: liczy się tylko możliwość stworzenia portretów syren. Jednoakapitowe komentarze pozwalają na zorientowanie się w temacie (znakomicie uzupełnia to wiedzę ze szkolnych lekcji na temat mitologii: przypomina dzieciom, że jest mnóstwo wierzeń, których nie przerabia się w szkole, a które bywają bardziej kolorowe niż te prezentowane w podręcznikach).

Co pewien czas pojawia się jeszcze dodatkowa rozkładówka z omówieniami kontekstu życia syren: to miejsca na opisywanie miejsc, w których syreny pojawiają się najczęściej, magicznych zdolności, domów syren, stworzeń pomyłkowo branych za syreny, syren w starożytności albo spotkań z istotami nie z tego świata: to opowieści, które nie zmieszczą się w standardowych portretach - a uzupełniają wiedzę i pomagają w lepszym zorientowaniu się w temacie wodnych ludów. Chociaż trudne wydaje się streszczenie legend i mitów w krótkiej charakterystyce, Anna Claybourne radzi sobie z tym wyzwaniem: "Atlas syren" może być pierwszym przewodnikiem po tych stworzeniach, wskazówką dla tych odbiorców, którzy chcieliby wejść w świat fantazji i kultur z różnych zakątków świata.

Miren Asiain Lora unaocznia pomysły i przyciąga wzrok za sprawą obrazków. Jak często w picture bookach z atlasowych serii Naszej Księgarni bywa, i tutaj spisy treści poszczególnych rozdziałów zapewnia mapka z odpowiednio rozmieszczonymi bohaterami: dzieci przekonają się, które syreny mogły się spotykać, a które mimo dystansu terytorialnego zostały podobnie wykreowane. Jest tu kolorowo, ale to nie bajkowe wizerunki syren liczą się najbardziej: chodzi o podtrzymanie zainteresowania i o wspomaganie wyobraźni. "Atlas syren" jest picture bookiem, ale nie dla najmłodszych: trafi do samodzielnie czytających dzieci, tych, które lubią zgłębiać różne historie i poszukują nowych wrażeń w lekturach. To ciekawy dodatek do baśni i mitów, przegląd ludzkich pomysłów.

Anna Claybourne: Dlaczego ryby nie toną i inne ważne pytania

PWN, Warszawa 2018.

Zagadki zwierzęce

Lubiany przez dzieci i dorosłych system pytań i odpowiedzi sprawdza się w tematycznych publikacjach popularnonaukowych. Jest to zabieg, za pomocą którego można rozbudzać ciekawość maluchów i zachęcać do dalszej lektury. Anna Claybourne wykorzystuje pisarski schemat do zagłębiania się w świat zwierząt, czyli do ponownego zaprezentowania tego, co i tak znajduje uznanie małych odbiorców. „Dlaczego ryby nie toną” to krótka i pełna ciekawostek oraz zagadek opowieść i podróż po świecie fauny.

Spis treści składa się tu z przedziwnych pytań zbliżonych do tych, które często zadają kilkulatki („Dlaczego zwierzęta robią kupę”). To próby zrozumienia rzeczywistości przefiltrowanej przez ludzkie spojrzenie („dlaczego zwierzęta nie noszą ubrań”) i wynikające z porównań wątpliwości („dlaczego ptaki potrafią latać, a ja nie”). Znajdzie się tu miejsce na dociekanie początków odkryć („kto wymyślił dojenie krów”) i na zaskoczenia („czy węże mają pępki”). Wachlarz tematów jest bardzo szeroki, różny też jest stopień szczegółowości pytań. Claybourne stara się zachować pewien porządek w prezentowaniu sekretów zwierząt. Najpierw próbuje zdefiniować pojęcia i wytłumaczyć, kto nadaje nawy gatunkom, pokazuje też odległą przeszłość oraz proces ewolucji. Kolejne pytania stawiane przez nią mają swoje drugie dno, temat wiodący (który zostanie poruszony w rozdziale). Tu widać, że autorka chce zahaczyć o niemal każde zagadnienie – omawia kwestię jedzenia, higieny, snu, rozmnażania, karmienia młodych, radzenia sobie w różnych środowiskach czy sposobów komunikowania się. Tłumaczy wzajemne zależności ludzi i zwierząt – proces udomawiania cz podobieństwa. Zajmuje się prezentowaniem zmysłów, ale i wyjątkowością zwierząt: migracjami, inteligencją czy talentem do kamuflażu. Tak dzieci mogą rozpocząć wędrówkę po świecie zwierząt i przekonać się, jak wiele niespodzianek czeka tu na odkrycie. Jedno pytanie zaznaczone w tytule rozbija się następnie na kilka mniejszych – każdy akapit dostaje tu swój „tytuł” – kolejną dawkę wiedzy. Wyjaśnienia zostają ozdobione zdjęciami i „dziwnymi” grafikami czy rysunkami, pytaniami do czytelników, graficznymi odsyłaczami – tak, żeby dostarczać dzieciom wielu bodźców, nauczyć je kojarzenia faktów i zamieniać tradycyjną linearną lekturę w niemal internetową przygodę, skakanie po rozdziałach i szukanie wiedzy nieoczywistej.

Jest ta publikacja starannie przygotowana z myślą o najmłodszych. Rzecz jasna, rezygnacja z prób zwracania uwagi odbiorców pozwoliłaby zmieścić w tomiku jeszcze więcej danych, ale tutaj lektura ma kojarzyć się z zabawą i przyjemnością, a nie zdobywaniem wiedzy. Zamiast naukowego podejścia – graficzna trampolina. To coś w sam raz dla dzieci, które niespecjalnie mają ochotę skupiać się na skomplikowanych treściach. W tym wypadku odkrywanie tajemnic ze świata zwierząt rozbudza ciekawość. „Dlaczego ryby nie toną” – drugi tomik w serii – to mimo wtórności formy wobec wielu rynkowych hitów publikacja bardzo udana i zachęcająca nie tylko do czytania, ale i do dalszego poszukiwania informacji.