Leor Zmigrod: Mózg w pułapce ideologii. Skąd się bierze radykalne myślenie?

bo.wiem, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2026.

Dualizm

Radykalne myślenie w erze internetu wydaje się wręcz znakiem czasów. Leor Zmigrod próbuje scharakteryzować je z różnych perspektyw, przede wszystkim dzięki analizom pracy samego mózgu – i jego fizjologii. Wiele wniosków wyciąga z przeprowadzanych badań, ale niekoniecznie chce prezentować czytelnikom matematyczne wyniki, raczej – już same przetrawione, przepracowane efekty eksperymentów. Cechą charakterystyczną książki „Mózg w pułapce ideologii. Skąd się bierze radykalne myślenie” jest dość hermetyczny język – co ciekawe, autorka nie stawia na popularyzatorską stronę prezentowania wiedzy, woli komentarze dla bardziej zaawansowanych czytelników. A przecież temat ten powinien dotrzeć do jak najszerszej grupy odbiorców – choćby ze względu na ochronę przed radykalnym myśleniem. Dla Zmigrod czarno-białe widzenie świata i ciągłe podziały to raczej okazja do naukowego zadziwienia niż do szukania szczepionek. Nie ma tu narracyjnej płynności, narracja może stać się barierą dla czytelników, którzy poszukują po prostu ciekawego doświadczenia i zbioru refleksji. Tu liczy się wiedza – nauka w stanie czystym. Odbiorcy w zasadzie nie mają wyboru, muszą podążać za autorką, która nie ogląda się na spóźnialskich i mniej uważnych.

Skupia się Leor Zmigrod na schematach. Najbardziej interesujące dla niej stają się zachowania, które – w warunkach kontrolowanych i w doświadczeniach psychologicznych wypadają w sposób przewidywalny, a w prawdziwym życiu zamieniają się w oczywiste wybory i jednokierunkowe reakcje. Nie zamierza demonizować ideologii, raczej zastanawia się nad tym, co kieruje ludźmi, którzy bez wahania poświęcają się pomysłom niekoniecznie logicznym lub bezpiecznym. Sprawdza, ile w tym faktycznych procesów myślowych, a ile odruchów, co kryje się za wyborami, które mogą prowadzić do radykalizacji. Bardzo często posiłkuje się przy tym opisywaniem laboratoryjnych metod dążących do odkrywania specyfiki ideologii albo usztywnionego myślenia. Zasady sięgania po schematy poznawcze nie muszą być przecież oczywiste dla czytelników, zresztą – samo uleganie wpływom wymyka się czasem logice. A jednak autorka pokazuje, dlaczego i w jakich okolicznościach można przewidzieć zachowania ludzi.

„Mózg w pułapce ideologii” to nie jest publikacja, która ma przestrzegać czy chronić – to książka, która przywołuje same mechanizmy, bez oceniania postaw. Autorka świetnie zdaje sobie sprawę z ludzkich słabości i to nie je traktuje jako temat swojej publikacji. Czytelnicy prawdopodobnie spodziewaliby się zupełnie innej opowieści niż ta, którą serwuje Zmigrod, ale to tylko pokazuje, jak potrzebne jest dyskutowanie o ideologiach i o podziałach w społeczeństwie. Chociaż wciąż mało jest tego rodzaju dyskursu w codzienności, książka niesie ważne refleksje i przygotowuje czytelników na zmierzenie się z konsekwencjami szeroko zakrojonych akcji prowadzących do konfliktowania ludzi. Zmigrod mówi jedno: wszyscy mają skłonność do poruszania się utartymi ścieżkami i do wybierania tego, co wydaje się wygodne, logiczne i oswojone, a więc bezpieczne – i w związku z tym trzeba poświęcić więcej energii, żeby odkryć sensy nienarzucające się w pierwszym odbiorze. Jest to publikacja naświetlająca temat ideologii od innej niż zwykle strony – i dlatego nie odstraszy czytelników doborem zagadnień.