Daniel Kehlmann: Iluzjon

Rebis, Poznań 2026.

Cena

To jest książka, która może zgarnąć naprawdę wiele nagród na międzynarodowym rynku, a do tego zapisać się na stałe w kanonie literatury pięknej. I właściwie szkoda tylko jednego – że Daniel Kehlmann sięga po temat oczywisty, motyw, który jednocześnie zdejmuje mu z głowy troskę o drugie dno historii. Ciekawie by było zobaczyć jego propozycję bez protezy w postaci drugiej wojny światowej, ale wiadomo, że obecnie trwa moda na akcje odnoszące się właśnie do tego czasu – i owa moda nie słabnie.

W „Iluzjonie” Daniel Kehlmann zabiera czytelników do świata reżysera. Georg Wilhelm Pabst ma już sławę i uznanie, ma wiernych fanów i osiągnięcia, które nakazują się z nim liczyć. Niczego nie musi udowadniać innym, nie powinien walczyć o swoje – wszystko mu się należy. To zresztą on stoi za sukcesem Grety Garbo – i już to mocno definiuje bohatera. Przed Pabstem jednak podwójne wyzwanie: po pierwsze – chociaż Europa bardzo go ceni, to droga do Hollywood wcale nie jest prosta ani możliwa – w Kalifornii Pabst nie ma szans na przebicie się do wielkich produkcji, tu musi budować wszystko od zera, na co niekoniecznie ma siły i ochotę. Ale nie dlatego podejmuje decyzję o powrocie: wyrusza do Austrii na wieść o ciężko chorej matce. I wszystko potoczyłoby się inaczej, gdyby nie fakt, że trafia na najgorszy możliwy moment: Austria nie jest Austrią, a Marchią Wschodnią, a za moment wybuchnie wojna. Teraz wszyscy przypominają sobie o sławnym reżyserze. Na jego nieszczęście. Pabst otrzymuje propozycje nie do odrzucenia – i wprawdzie nikt nie grozi mu wprost, ale starannie przemycane informacje o tym, co może się stać, jeśli postawi na swoim, zniechęcają do podejmowania ryzyka. Trzeba przeczekać.

To początek „Iluzjonu”, książki, w której znacznie ważniejsze od tego, co się dzieje, jest to, co się wydarzyć nie może. Pabst wie doskonale, jak działać na widzów, jak nimi sterować i co robić, żeby uwypuklać filmowe treści – ale nie może wykorzystać swojej wiedzy, kiedy musi realizować filmy propagandowe. Nie ma też szans na wycofanie się z niewygodnego dla siebie układu. Sława, za którą tęsknił w Stanach, w Austrii okazuje się ciężarem – bo wymusza posłuszeństwo władzy, przez co zresztą bohater od środka poznaje mechanizmy, o których przypuszczalnie nie chciałby wiedzieć. I Kehlmann wykorzystuje tutaj wstawki dotyczące kręcenia filmów, kadrowania czy znaczenia ruchów kamer, przytacza je, żeby uwiarygodnić bohatera i żeby trochę podbarwić tło wydarzeń – i tak to, co najważniejsze, dzieje się na styku wypowiedzianego i niewypowiedzianego. Atmosfera grozy i zagrożenia to coś, co będzie czytelników jednocześnie odpychać od tej książki i do niej przyciągać. Autor skupia się na psychice postaci i na moralności w niemoralnych czasach, zadaje niewygodne pytania i sprawia, że sztuka przestaje mieć wymiar wyłącznie estetyczny, a zaczyna grać etyką. „Iluzjon” to jest książka niewygodna w treści i w akcji, ale za to napisana językiem, który przyciąga, który pulsuje znaczeniami i który bez większego trudu przedstawia czytelnikom cały – nawet ten nieopowiedziany – koloryt lokalny. Tu trochę bazuje się na wiedzy i świadomości odbiorców, ale jednocześnie można się skupiać na rejestrowaniu psychologicznych zagrywek, przerażających nawet w oderwaniu od czasów.