Sharon Moalem: Lepsza połowa. O genetycznej wyższości kobiet

Prószyński i S-ka, Warszawa 2020.

Tajemnica chromosomu

Internet pełen jest memów wyjaśniających, dlaczego mężczyźni żyją krócej od kobiet. Niezależnie jednak od dowcipów obrazkowych można zaobserwować choćby w najbliższym otoczeniu, że kobiety mają większą szansę doczekać sędziwych lat. Sharon Moalem postanowił zgłębić tę tajemnicę i efekty swoich obserwacji oraz poszukiwań przedstawia w tomie „Lepsza połowa. O genetycznej wyższości kobiet”. To publikacja szczególnie dla zainteresowanych genetyką, autor nie będzie się odnosić do wypadków losowych. Nie zamierza też koncentrować się wyłącznie na sytuacji ludzi starszych i na uwarunkowaniach płynących z higieny pracy czy z uporządkowanego trybu życia. Interesuje go wyłącznie zaakcentowana w podtytule „wyższość kobiet” – możliwość wykorzystywania przez organizm „uśpionego” drugiego chromosomu X. Pod tym względem mężczyźni rzeczywiście nie mają szans na poprawę swojej sytuacji. A Moalem szuka kolejnych dowodów na potwierdzenie swojej tezy. Przywołuje sytuację bliźniąt-wcześniaków, z których tylko dziewczynka może przeżyć, ale i motyw chorób zakaźnych (nawiasem mówiąc, wpisuje się tym zagadnieniem bardzo dobrze w obecną sytuację pandemiczną i między wierszami może wskazać zasady postępowania – niby powołuje się na przypadek ospy, jednak przestroga jest wyraźna i znacząca). W ujęciu, które przedstawia, istnieje jeden punkt na niekorzyść kobiet: częstsze zapadanie na choroby autoimmunologiczne.

„Lepsza połowa” to książka, w której autor koncentruje się na wyjaśnianiu kwestii genów i ich wpływu na stan zdrowia człowieka. Interesują go wywołane w ten sposób różnice między kobietami i mężczyznami (i posługuje się nie tylko wizją lepszego radzenia sobie z chorobami atakującymi układ odpornościowy: przypomina między innymi, że nie jest mitem umiejętność rozpoznawania większej liczby kolorów przez kobiety, podobnie jak zwiększona tolerancja na alkohol wydaje się domeną mężczyzn). Informacja o wpływie chromosomu X na egzystencję ma znaczenie nawet w badaniach wprowadzanych na rynek leków – i Moalem zaznacza, kiedy może to być istotne w poszukiwaniach ratunku. W tej książce znajdzie się także wiadomość o tym, kto lepiej znosi leczenie nowotworów – nie wiąże się to tylko z nastawieniem psychicznym czy nielekceważeniem badań prewencyjnych i okresowych. Omawia autor po kolei te cechy organizmów kobiet, które mogą przyczynić się do przetrwania. Nie tylko żartobliwie nawiązuje do haseł o równouprawnieniu czy wyższości jednej z płci – trzeba mu przyznać, że wie, jak przyciągnąć uwagę masowych odbiorców – ale jeszcze bez odwoływania się do stereotypów i obiegowych opinii udowadnia, że różnice na poziomie chromosomów mają poważny wpływ na jakość życia kobiet i mężczyzn.

Nie jest to jednak tom bezwzględnie dla wszystkich: Sharon Moalem woli w popularnonaukowych wyjaśnieniach przechylać się na stronę nauki, nie – felietonu. Całkiem dużo miejsca poświęca na kwestie związane z biologią, mniej na anegdoty i obserwacje z życia wzięte – więc to, czego poszukują masowi odbiorcy, zajmuje tu zaledwie fragment książki.

Sharon Moalem: Dziedzictwo. Jak twoje geny wpływają na ciebie i jak ty wpływasz na swoje geny

Galaktyka, Łódź 2014.

Tajemnice ciała

To nie jest zwykła publikacja popularnonaukowa, o czym przekona się każdy, kto już przy lekturze pierwszych stron sięgnie po lusterko i zacznie się sobie uważnie przyglądać. Sharon Moalem proponuje każdemu z osobna postawienie diagnozy. Nie ma w tym szarlatanerii, a głęboka znajomość cech wyglądu składa się na swoisty szyfr zwykłym czytelnikom niedostępny, a autorowi znany doskonale. Tom „Dziedzictwo” bardzo zmienia „szkolny” sposób myślenia o genach. Moalem przekonuje, że geny reagują na zmiany w trybie życia czy w sposobie odżywiania się i same mogą się przekształcać, prowadząc albo do skomplikowanych schorzeń – albo cudownych ozdrowień.

Autor świetnie wie, jak zaintrygować odbiorców i zapewnić sobie ich wzmożoną uwagę przez cały tom. Zdradza kilka swoich sekretów, podpowiada, na jakie elementy wyglądu wpływ mają geny – i jakie zdrowotne powikłania mogą wynikać z wrodzonych cech. Przedstawia siebie jako człowieka zafascynowanego możliwościami obserwacji, odwołuje się nawet do prywatnych anegdot. Uda mu się zachęcić do prześledzenia własnych twarzy i palców – a przeczulonym na punkcie zdrowia podpowie, gdzie szukać źródła ewentualnych problemów. Sukces Moalema w tym zakresie polega na dostarczeniu czytelnikom kodu, wpuszczeniu ich do grona wtajemniczonych. Tym bardziej, że nie zajmuje się zwykłymi przypadłościami, na które pomoże wizyta w przychodni.

Jednak nie autodiagnozy są celem tomu. Sharon Moalem chce szerzyć wiedzę o dziedziczeniu – proponuje więc czytelnikom opowieść o tym, co geny potrafią zdziałać w organizmie. Koncentruje się na niezwykłych chorobowych przypadkach – jako lekarz na wezwanie przedstawia sytuacje zaskakujące i wyjątkowo groźne. Oswaja odbiorców z nowym ujęciem tematu genów – już nie jako przyczyn określonego koloru oczu, włosów czy skóry – ale jako czynnika umożliwiającego wykrywanie i leczenie chorób. Moalem jest dobrym autorem – wyjaśnienia naukowe przeplata scenkami z życia wziętymi, pisze o sobie i swojej żonie – oraz o konkretnych pacjentach. Takie podejście sprawia, że odbiorcom znacznie łatwiej będzie zapamiętywać podawane informacje i przyswajać treść kolejnych rozdziałów. Moalem zapewnia między innymi oryginalne podejście do zdrowotnego wpływu diet: udowadnia, że indywidualne cechy organizmu decydują o powodzeniu lub niepowodzeniu w zmianach nawyków żywieniowych, a niektóre zalecane jadłospisy mogą po prostu części ludzi poważnie zaszkodzić.

Między obalaniem mitów, prezentowaniem skomplikowanych chorób o podłożu genetycznym i zaspokajaniem diagnostycznej ciekawości czytelników Moalem może w „Dziedzictwie” prowadzić naukowe wywody o roli genów. Grunt pod teorię przygotował sobie atrakcyjną „praktyką” i może być pewien, że znajdzie uważnych odbiorców. Wie, jak opowiadać – sięga do żartów i do zrozumiałych dla każdego analogii, nie próbuje popisywać się wiedzą, a sprawić, by czytelnicy rzeczywiście czegoś się z lektury dowiedzieli. Staje się cierpliwym i charyzmatycznym wykładowcą, który potrafi dotrzeć z badaniami poza obszar zainteresowanych tematem. „Dziedzictwo” to jedna z bardziej atrakcyjnych książek popularnonaukowych na temat genów.

Sharon Moalem informuje też czytelników o możliwościach poznania własnego „dziedzictwa” i o konsekwencjach z tego faktu płynących. Wskazuje obszary, naktóre idea elastycznego dziedziczenia wpływa – i chce, by ludzie bardziej świadomie mogli podejmować decyzje dotyczące własnego zdrowia. Odwołuje się do tematu zagrożenia nowotworami – ale nie jest to jedyny, a na pewno i nie dominujący motyw książki. „Dziedzictwo. Jak twoje geny wpływają na ciebie i jak ty wpływasz na swoje geny” to książka odkrywająca tajemnice genetyki i znacznie poszerzająca wiedzę społeczną na ten temat. To również niemal literacka przygoda – tom czyta się znakomicie nie tylko ze względu na obszar zagadnień, ale i na sposób realizacji treści. Sharon Moalem sprawdził się jako popularyzator nauki.