Anna Golonka-Fraś, Karolina Głaziewicz: Autyzm poza ramą. O dzieciach, które sobie radzą do momentu, kiedy przestają

Sensus, Gliwice 2026.

Wachlarz

Dzisiaj nie ma już podziałów w obrębie autyzmu (nie diagnozuje się na przykład zespołu Aspergera), neuroatypowość zostaje uznana za spektrum, a to oznacza, że jeszcze trudniej jest zwłaszcza rodzicom zdiagnozowanego dziecka przyjąć, co ich czeka, albo z jakimi zachowaniami będą się mierzyć. Autorki książki „Autyzm poza ramą” starają się więc przygotować dorosłych na różne przejawy funkcjonowania w spektrum. Anna Golonka-Fraś i Karolina Głaziewicz chcą zapewnić rodzicom nie tyle narzędzia co szansę na zrozumienie początku – na oswojenie się z diagnozą i nastawienie na przyszłość. W tym celu tworzą publikację, w której mnóstwo jest różnorodnych komentarzy dotyczących zwłaszcza dzieci, które nie mieszczą się w żadnych charakterystycznych ramach. Autorki rozprawiają się między innymi z mitami pokutującymi jeszcze z dawnych lat (autyzm to choroba małych chłopców, z autyzmu się wyrasta) i tłumaczą, co zrobić, kiedy sytuacja mogłaby się wymknąć spod kontroli. Czujnie sprawdzają, w jaki sposób dzieci mogą regulować emocje i jak przejawia się to w normalnym życiu – ale też, co w ich zachowaniach może przeszkadzać otoczeniu. Koncentrują się na wysokofunkcjonujących dzieciach, tych, które niekoniecznie wymagają natychmiastowej reakcji. Nie pozwalają na uśpienie czujności rodziców: wskazują momenty, w których może dojść do wybuchu i wyczulają na drobne sygnały nadchodzących kryzysów.

„Autyzm poza ramą” to książka, w której próbuje się uchwycić „niepodręcznikowe” – więc też i automatycznie mniej kojarzone – sytuacje związane z reakcjami autystycznych dzieci. Autorki dość często podkreślają rolę udawania: dzieci, które wiedzą, że odstają od rówieśników, zaczynają maskować swoje prawdziwe reakcje i potrzeby, uczą się między innymi, jak oszukiwać przy patrzeniu komuś w oczy albo jak modulować ton głosu – to wszystko wymaga mnóstwa wysiłku (a najpierw w ogóle zrozumienia roli takich zachowań w procesie komunikacji), wiązać się zatem może z przeciążeniem. Wiadomo, że w idealnym świecie znalazłoby się miejsce i na neurotypowych, i na neuroatypowych, ale autorki tej książki doskonale wiedzą, jak daleko nam do idealnego świata – więc będą wyczulać czytelników na niuanse, o których sami być może by nawet nie pomyśleli. Opowiadają o tym, co sprawia dzieciom autystycznym wiele trudności, ale posługują się tu podręcznikowymi kliszami, nie sprawiają wrażenia, jakby znały temat z własnego otoczenia. Wskazuje na to między innymi uporządkowanie treści w oparciu o stereotypy (i przy zaznaczeniu, że to stereotypy) oraz wykorzystywanie „wyznań” rodziców – skrótowych komentarzy pokazujących przykłady zachowań neuroatypowych dzieci. To oczywiście może ułatwić identyfikację problemu zwykłym odbiorcom, ale z kolei nie pozwoli na pogłębienie tematu – przez cały czas będą dorośli pozostawać na powierzchni zagadnienia. Jeśli czytelnicy tej książki chcieliby się przygotować na życie po diagnozie, dowiedzą się najpewniej, że nic nie da się powiedzieć na temat przyszłości ich dziecka – bo nie wiadomo, jaką z licznych ścieżek wybierze. Nie odbiera to jednak nadziei ani zapału do działania, w dalszym ciągu odbiorcy będą śledzić tekst – bo dzięki niemu otrzymają kilka cennych wskazówek, a może i zwrócą uwagę na te aspekty autyzmu, które do tej pory im umykały. Jest to bez wątpienia książka dla bezpośrednio zainteresowanych (zwłaszcza dla rodziców dzieci autystycznych wysokounkcjonujących), jednak części co bardziej dociekliwych rodziców na niektóre pytania nie odpowie.