Andrzej Korybut-Daszkiewicz: W pustyni bez puszczy

Zysk i S-ka, Poznań 2009.


Encyklopedia Sudanu


Podróże kształcą. Kształcą też reportaże podróżnicze, pod warunkiem, że chce się prześledzić wszystkie informacje w nich zawarte. Andrzej Korybut-Daszkiewicz jednak swoją historię wiadomościami przeładowuje, do tego stopnia, że z początku może nawet zniechęcić spragnionych czystej relacji z wyprawy życia. „Ktoś może zarzucić encyklopedyczny wręcz zasób informacji, ale to może być także zaletą, że udało się je zebrać na temat tej krainy” – takie słowa Ryszarda Kapuścińskiego przytacza we wstępie autor – i szybko okaże się, że to niebezpodstawna uwaga. Na początku Korybut-Daszkiewicz zasypuje czytelników wiadomościami historycznymi i wydaje się, że te wywody, chociaż napisane przystępnym, prostym językiem, oddalają faktycznie myśl o reportażu. Autor tłumaczy wprawdzie, do czego są mu potrzebne naukowe wstawki, lecz nie dla wszystkich zabrzmi to wyjaśnienie przekonująco. „Ledwie jeden film się zakończył, a już zapamiętana wiedza przywołuje następny” – pisze Korybut-Daszkiewicz, by usprawiedliwić przejście od analizowania prac przy starożytnych kanałach żeglownych do wiadomości o Cheopsie i piramidach. Trudno jednak dać wiarę wymówce o pamięci, jeśli mamy do czynienia z suchymi, niemal nieprzetworzonymi faktami – mógł autor wyrzucić dane na margines książki, z jakiegoś powodu nie chciał – więc do erudycyjnych popisów trzeba się po prostu przyzwyczaić. Zresztą, gdyby ktoś w trakcie lektury chciał poszerzyć zasób wiadomości, nie będzie musiał daleko szukać.
Na szczęście wkrótce opowieść przybiera właściwą, to znaczy naprawdę atrakcyjną dla czytelników formę: rozpoczyna się relacja z podróży po Sudanie. Korybut-Daszkiewicz odwiedza miejsca, które zapamiętał z dziecięcych lektur. Podąża śladami Stasia i Nel, zresztą na realizację dawnego marzenia wskazuje też tytuł – „W pustyni bez puszczy” to przecież jasne nawiązanie do dzieła Henryka Sienkiewicza.
Historia z wizą i ekstremalnymi afrykańskimi temperaturami wreszcie przykuwa uwagę – to już nie papierowe wywody, a żywa i miejscami dowcipna relacja prywatna, osobista i niepowtarzalna. Autor w końcu jawi się jako normalny człowiek, nie komputer do przetwarzania danych. Wielu rzeczy nie wie, wielu nie jest świadomy, musi się dowiadywać wszystkiego na miejscu, w Sudanie. To znacznie ciekawsze niż typowe książkowe wiadomości, daty i liczby – bardziej rozpala wyobraźnię i lepiej trafia do odbiorców. Korybut-Daszkiewicz wprowadza czytelników w nowy świat. Obserwacje są soczyste i żywe, „W pustyni bez puszczy” zamienia się w film – szybko następują po sobie wyraziste scenki i wydarzenia, ujawniają się – co nieuniknione – różnice kulturowe. Czasami reportażysta decyduje się na zestawienie z własnymi odczuciami fragmentów dawnych lektur, tworząc w ten sposób subiektywny przewodnik literacki – ale bez wątpienia największe wrażenie na czytelnikach uczynią bezpośrednie relacje i obserwacje.
Przyciąga do tej książki także postać Mansura – rodaka, który oprowadza autora po Sudanie i umożliwia mu odkrywanie największych tajemnic kraju. O ile jednak w opisach przeżyć jest Korybut-Daszkiewicz przekonujący, o tyle już w dialogach uderza sztuczność. Autor za wszelką cenę chce uniknąć potocznego języka, brakuje mu stylistycznego wyczucia, w rezultacie bohaterowie nie mówią, a przemawiają, przerzucając się kwestiami rodem niemal z podręczników dobrej konwersacji. Trudno uwierzyć, by w sercu Sudanu dwaj Polacy posługiwali się stylem literackim – lecz to wybór i decyzja autora. Zresztą, Korybut-Daszkiewicz uprawia pisarstwo starej daty, obce są mu medialne popisy. Wychowany na Sienkiewiczu, Jasienicy i Wańkowiczu nie skieruje się w stronę konwencjonalizowanych wypraw, jakich dziś sporo choćby w telewizyjnych relacjach, dostosowanych do wrażliwości i potrzeb masowego odbiorcy. Zdecydowanie woli autor bezpieczną tradycję niż szarżowanie i gromadzenie atrakcji.
Opowieść rozkręca się coraz bardziej i staje się naprawdę intrygująca, kiedy sam reportażysta zaczyna dostrzegać potencjał z pozoru drobnych ciekawostek i próbuje zestawiać życie w Afryce z doświadczeniami wyniesionymi z Polski. Odejście od misji edukacyjnej w stronę publicystyki wychodzi książce zdecydowanie na dobre, a wynajdowanie śladów bytności rodaków na Czarnym Lądzie jeszcze dodaje relacji smaczku.
Nie da się ukryć faktu, że „W pustyni bez puszczy” to tom zrodzony z prywatnej fascynacji, widzialny przejaw zrealizowanego marzenia, podbudowany jeszcze chęcią złożenia kompendium wiedzy o Sudanie.