Małgorzata Nocuń: Miłość to cała moja wina. O kobietach z byłego Związku Radzieckiego

Czarne, Wołowiec 2023.

Silniejsza płeć

"Miłość to cała moja wina" to szereg bardzo krótkich reportaży przedstawiających różne sytuacje kobiet, które wychowywały się w Związku Radzieckim i teraz wykorzystują hart ducha do przełamywania trudności w codziennym życiu. Czasami w to życie wchodzi wielka polityka, innym razem - nie do końca poprawne relacje społeczne. Panie muszą wykazać się wielką siłą, niektóre znoszą więzienie lub wieloletnie rozstania z partnerami, inne - śmierć najbliższych. Tragedie, których dałoby się uniknąć w innej rzeczywistości, w innej przestrzeni politycznej. Autorka, Małgorzata Nocuń, dociera do kobiet, które cierpienie mają wręcz wpisane w geny: ich babcie lub mamy przeżyły drugą wojnę światową, doznały Wielkiego Głodu, wiedzą, co znaczy strach o najbliższych i walka o przeżycie każdego dnia od nowa. Kolejne pokolenie znów przeżywa własne tragedie - i znów pisze historię, o której trzeba będzie opowiadać wnukom. Trudno oddać dramatyzm poszczególnych narracji, zwłaszcza w tekstach o bardzo niewielkiej objętości. Nocuń przywołuje scenerię albo obrazki rodzajowe, w kilku słowach stara się scharakteryzować bohaterki swoich opowieści - jednak pozostaje bezradna wobec samego ładunku przeżyć.

Reportaże z tomu są bardzo krótkie, żeby zmieściło się ich jak najwięcej - losy różne, a jednocześnie bardzo podobne. Każdy motyw autorka wykorzystuje, żeby wprowadzić trochę wiadomości na temat historii czy teraźniejszości - żeby naświetlić największe bolączki i wyzwania, z jakimi muszą się mierzyć dzielne - często wbrew własnym potrzebom - kobiety. Wielkie miłości rozpuszczają się tu w konieczności mierzenia się z bezdusznym systemem. Nadzieje kończą się w momencie aresztowania. Panie stają przed dylematami nie do rozwiązania w normalnych warunkach, muszą wykazywać się pomysłowością nad miarę, żeby przetrwać. Jest ta książka hołdem składanym zwyczajnym kobietom (chociaż ta "zwyczajność" jest tu mocno dyskusyjna). W opozycji do mężczyzn zapisujących się w podręcznikach do historii Małgorzata Nocuń przytacza życiorysy kobiet - zresztą część z nich poddaje się panującej narracji i próbuje zwrócić uwagę na płeć przeciwną ze swojego najbliższego otoczenia, ale dla autorki nie to jest najważniejsze - a próby radzenia sobie z każdym skomplikowanym zawirowaniem historycznym.

Na zderzeniu zwyczajności i heroizmu mieszczą się te opowieści - wypełnione tajemniczą siłą czerpaną nie wiadomo skąd i nieskończoną w obliczu największych kataklizmów. Jednak nie ma tu miejsca na sentymenty i na przedstawianie życiowych marzeń lub sielankowych scenek. Każde najmniejsze szczęście trzeba sobie wywalczyć - bez tego nie uda się przeżyć. Mężczyźni mogą sobie pozwolić na marazm i czekanie z piwem przed telewizorem na poprawę losu. Kobiety o ten los muszą zadbać. Cała książka składa się z portretów bohaterek - cichych i stojących w cieniu, a jednak bezwzględnych, kiedy trzeba. I to u Małgorzaty Nocuń najbardziej będzie przyciągać czytelników - spragnionych drobnych historii o tych, które nie zaistnieją na kartach podręczników, a przecież w pełni na to zasługują.

Małgorzata Nocuń: Wczesne życie

Czarne, Wołowiec 2020.

Walka o czas

Kobiety, które pragną mieć dzieci, nie dopuszczają do siebie myśli, że coś mogłoby pójść nie tak, kiedy są w ciąży. Gdy jednak dochodzi do przedwczesnego porodu, natychmiast zaczynają się obwiniać. Czują, że zawiodły, że ich ciała stały się pułapkami dla dzieci. Nawet jeśli dbały o siebie, badały się i słuchały zaleceń lekarzy – uważają, że czegoś nie dopatrzyły. Zdecydowanie wymagają pomocy psychologicznej, ale też wsparcia – co pozwala zrozumieć tom „Wczesne życie” Małgorzaty Nocuń. Bohaterka tej książki, M., trafia do szpitala i rodzi wcześniaka. Nie może widywać dziecka przebywającego w inkubatorze, nie może dojść do ładu z własną psychiką. Wie tylko, że w szpitalu będą do wyliczonego terminu porodu, a co będzie dalej – to się jeszcze okaże. Przebywa z innymi matkami wcześniaków – historia każdej kobiety jest wyjątkowa i rzuca nowe światło na sytuację. „Wczesne życie” to trochę wołanie o pomoc, a trochę niesienie pomocy tym kobietom, które drżą o zdrowie swoich maleństw, albo muszą nauczyć się kochać dzieci oplątane na razie rurkami i kablami. Pojawia się tu też miejsce dla partnerów, którzy powinni wiedzieć, jak zapewnić wsparcie i czego oczekuje matka wcześniaka – ale ten temat schodzi na dalszy plan. Walka nie kończy się z chwilą wyjścia ze szpitala: najbliższe lata życia dziecka będą oczekiwaniem na najgorsze, o czym uczciwie uprzedzają lekarze. W pierwszych latach u wcześniaków mogą ujawnić się rozmaite wady rozwojowe: już wkrótce może się okazać, że życie rodzin diametralnie się zmieni w sposób, na który nikt nie umie się przygotować. Nieprzewidywalność wcale nie pomaga w oswajaniu i tak koszmarnie trudnej sytuacji.

„Wczesne życie” to książka napisana przez autorkę na bazie jej własnych doświadczeń, dzięki temu jest bardzo osobista i intymna, a ponadto zahacza o emocje i wrażenia nieznane osobom, które nie doświadczyły podobnego wyzwania. Małgorzata Nocuń czasami nawet zbyt szczegółowo opowiada o rozmowach z innymi matkami i rejestruje każdy lęk, M. powoli oswaja się z sytuacją i przeżywa typowe dla matek wcześniaków dylematy, dowiaduje się też, co inne kobiety sądzą o aborcji i kiedy wybrałyby taką drogę. Tu tematy tabu nie istnieją, zwłaszcza że świeżo upieczone matki na każdym kroku zderzają się z wizjami męki, ciężkiej choroby a nawet śmierci (niektóre inkubatory co pewien czas zasłaniane są parawanami – wszyscy wiedzą, co to oznacza). Zdarza się, że lekarze podejmują walkę o życie matki, odsuwając na moment kwestię tego, co powinna robić dla dobra dziecka – takie wybory nie należą do prostych. Małgorzata Nocuń tworzy książkowy reportaż, w którym wiele jest silnych uczuć. Może przekonująco przedstawiać sytuację matek wcześniaków, pochylić się nad problemem, który w publicznym dyskursie w zasadzie nie istnieje. Ta książka jest po to, żeby rozumieć (dla szerokiego grona odbiorców) – i po to, by kobiety, które urodziły przed terminem otrzymywały potrzebne im wsparcie.