Philippe Sands: Ostatnia kolonia. Jednostka przeciw imperium

bo.wiem, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2023.

Wolność

Sytuacja jak z koszmaru: trzeba opuścić swój dom, miejsce, w którym miało się spędzić całe życie, ziemię z grobami przodków. Dzisiejszych nomadów nie zawsze to przeraża, ale zwłaszcza starszym ludziom temat przesiedleń rujnuje sens istnienia. I trochę o tym jest "Ostatnia kolonia. Jednostka przeciw imperium". Głos zabiera tu Madame Elysé urodzona na Peros Banhos. Kobieta, która przybyła do Hagi, żeby świadczyć przeciwko rządowi Wielkiej Brytanii - zawalczyć o archipelag wysp, który ma być albo ostatnią kolonią brytyjską, albo ziemią Mauritiusa. Krótki komentarz przesycony jest wzruszeniem i potrzebą życia na "swoim" - bez względu na plany wielkich wobec spokojnych miejsc. Żeby zyskać nową perspektywę i sprawdzić, kto ma rację w sporze - warto wysłuchać tych, na których nikt nie zwracał uwagi przy podejmowaniu ważnych decyzji w przeszłości. Madame Elysé musiała opuścić wyspy i w warunkach urągających człowieczeństwu została wbrew własnej woli przesiedlona. W wyniku tych działań straciła ciążę - co dla młodej kobiety było wielkim dramatem. Po latach walczy o sprawiedliwość i o to, żeby nikt nie musiał już zaznawać podobnego losu.

Nie jest to zatem walka o ziemie, a walka o ludzi - i to o ludzi do niedawna ignorowanych. Philippe Sands przedstawia tę opowieść z perspektywy prawnika, który zajmuje się ocenianiem sytuacji. To dzięki jego obserwacjom cała sytuacja nabiera kolorów i staje się ważna bez względu na miejsce zamieszkania odbiorców. Liczy się tu w końcu przede wszystkim godność człowieka. "Ostatnia kolonia" to nie tylko rejestr wydarzeń podczas procesu w Hadze - chociaż tym Philippe Sands zajmuje się najbardziej, a przynajmniej - najbardziej tymi fragmentami angażuje odbiorców, ze względu na duże zaangażowanie i szczegółowość prowadzonych obserwacji. Przybliża też sporą część historii wysp. Zajmuje się kwestiami politycznymi i społecznymi, szuka wyjaśnień na temat tożsamości kulturowej. Wprowadza obrazki rodzajowe, które mają czytelnikom uświadomić tragedię zwykłych ludzi, nawiązuje do tematu niewolnictwa i do kwestii rasizmu - nie ma tu łatwych zagadnień, ale też nie da się łagodnie opowiedzieć o całym problemie. "Ostatnia kolonia" lekturą przyjemną być nie może, ale też nie zamęczy odbiorców autor ogromem krzywd. Tu szuka się rozwiązania, które usatysfakcjonuje zwykłych ludzi, w dodatku - ludzi, którzy nie wiedzieliby nawet bez pomocy z zewnątrz, jak o siebie zawalczyć. Ta sytuacja zamienia się w symbol walki o prawa człowieka, w jednoznaczną krytykę kolonializmu.

Philippe Sands stara się wytłumaczyć odbiorcom jak najdokładniej, na czym polega problem - i jak skomplikowane było docieranie do sedna, lawirowanie między dyplomatycznymi zabiegami i potrzebami zwykłej społeczności. Zapewnia czytelnikom podgląd niezwykle istotnego wydarzenia - w pewnym sensie też przestrogę przed zaborczymi zapędami i próbami regulowania rzeczywistości według własnego uznania. Udaje mu się sprawić, że kwestie prawne i społeczne stają się jasne i nie stanowią tajemnicy.

Marcus Rosenlund: Gdy pogoda zmienia bieg historii

bo.wiem, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2022.

Poza ludźmi

Jeśli komuś lekcje historii kojarzą się z nudnym wkuwaniem dat i nazwisk kolejnych władców, powinien sięgnąć po tom "Gdy pogoda zmienia bieg historii". Marcus Rosenlund przedstawia tu czytelnikom ciekawostki z przeszłości, by uświadomić, jak czynniki atmosferyczne mogą wpłynąć na rozwój wydarzeń. W najdawniejszych czasach zjawiska pogodowe - zwłaszcza te ekstremalne - trafiały do legend i podań, funkcjonują do tej pory, tyle że doczekały się już naukowych wyjaśnień i można sprawdzać, jak ludzie kiedyś tłumaczyli sobie działanie sił natury. Pogoda nie tylko zmienia bieg historii, ale i ukształtowanie terenu, o czym autor na początku pisze. Uświadamia też czytelnikom, jak dawniej podchodzono do prognoz i jak roznosiły się informacje o katastrofach. Ten autor potrafi działać na wyobraźnię: uruchamia ją choćby zachętą do podróży w czasie, prowadzi narrację tak, by stała się jak najbardziej malownicza i - by zachęcała do czytania. Nie zatrzymuje się na wydarzeniach historycznych, spogląda na temat z szerokiej perspektywy: interesują go losy ludzkości w kontekście nieprzyjaznej często pogody. Pogoda wpływa przecież i na migracje ludności, i na zmiany w diecie, a nawet - na przeżywalność różnych gatunków zwierząt czy roślin. Nikogo zatem nie zdziwią wyprawy do czasów neandertalczyków i przeskoki o tysiące lat wstecz. Pogoda funkcjonuje wówczas jako jeden z bohaterów wydarzeń, mający bezpośredni wpływ na rzeczywistość. Nie chodzi w tomie o poszukiwanie bitew, w których gwałtowne zjawiska atmosferyczne pokrzyżowały plany rządzącym - a o cały proces funkcjonowania w obliczu potęgi przyrody. Pogoda raz umożliwia tworzenie nowych miejsc, zakładanie osad czy osiedlanie się ludzi - ale może też przyczynić się do upadania kultur. Pogoda sprawia, że ludzie mogą uprawiać inne niż dotychczas rośliny - i przez to zmieniają się ich zwyczaje. Mnóstwo odkryć, których czytelnicy mogliby nie powiązać ze zjawiskami atmosferycznymi, pojawia się w tej książce. "Gdy pogoda zmienia bieg historii" to temat, który przyciągnie sporo odbiorców między innymi za sprawą swojej nietypowości. Niepowtarzalne ujęcie wzbudzi ciekawość: warto zajrzeć do tej książki, żeby przekonać się, jak bardzo ludzie uzależnieni są od możliwości, jakie zapewnia natura. Wszystko zostało opowiedziane zgrabnie i w reportażowy sposób, język nie jest hermetyczny czy przesadnie naukowy: można się wiele dowiedzieć, ale bez konieczności przedzierania się przez skomplikowane wywody. Oczywiście jest to lektura ambitna i profesjonalnie przygotowana pod kątem nauki - jednak Marcus Rosenlund znajduje sposób na to, żeby przybliżać odbiorcom fakty lekko i z pomysłem. "Gdy pogoda zmienia bieg historii" to bardzo udana propozycja - rozbudza ciekawość już na początku, a później nikt nie chce odrywać się od czytania. Autor wybrał sobie oryginalną perspektywę w spoglądaniu na losy ludzkości - nie traci z oczu tematu książki i może się nim bawić.