Edyta Świętek: Łąki kwitnące purpurą

Mando, Kraków 2026.

Zwyczajność

W serii Spacer Aleją Róż Edyty Świętek ukazuje się tom „Łąki kwitnące purpurą” i jest to druga część rozłożystej sagi zabierającej czytelników do czasów mrocznego PRL-u. Kraj powstaje z gruzów, a chociaż władze nie chcą pozwolić na wznoszenie świątyń, ludzie tworzą sobie normalność i przestrzeń do zwyczajnej egzystencji. Wprawdzie jeszcze niektórzy biją rekordy wydajności w pracy, ale inni chcą znaleźć złoty środek między życiem zawodowym i prywatnym – chcą kochać, zakładać rodziny, cieszyć się odpoczynkiem i po prostu żyć. Czasami w tej zwyczajności przeszkadzają minione czasy – niektórzy w swoich biografiach mają mroczne strony, skrzętnie ukrywane w nowym środowisku. Nowa Huta dopiero się tworzy, tu można być anonimowym, przynajmniej przez pewien czas nie ujawniać innym własnych demonów – a tych nie brakuje.

Ta saga ma wielu bohaterów i żeby połapać się w biegu akcji, autorka na początku tomu wprowadza streszczenie minionych wydarzeń. To moment, w którym czytelnicy – nawet z wykorzystaniem drzewa genealogicznego bohaterów – mogą się pogubić, jest tu całe mnóstwo wątków, relacji, komplikacji międzyludzkich i problemów do opanowania. Tak naprawdę można było niektóre informacje wplatać po prostu do narracji i w odpowiednich momentach wydobywać, znacznie łatwiej byłoby czytelnikom rozeznać się w akcji i w powiązaniach postaci, a już na pewno nie traciliby energii na streszczenie, które nie oddaje przecież ogromu emocjonalnych przeżyć. Bo kiedy Edyta Świętek przechodzi już do samej fabuły, jest w stanie zaangażować czytelników w opowieść, nawet jeśli szybko przeskakuje między bohaterami. Bardzo krótko nakreśla sytuacje – dzięki olbrzymiemu ładunkowi emocjonalnemu jest to możliwe. Mnóstwo tu związków bez przyszłości lub takich tworzonych z braku alternatywy i bez wielkiego zaangażowania, mnóstwo konsekwencji dawnych wydarzeń, ucieczek i zemst. Stopniowo odsłania autorka siłę powiązań między bohaterami – zwłaszcza ci, którzy mieli najwięcej do stracenia, teraz trzymają się razem. Cała powieść jest mocno esencjonalna, tu w zasadzie nie da się zdradzić choćby kawałka akcji bez sygnalizowania kierunków działań bohaterów – a losy postaci przeplatają się ze sobą. Autorka stara się tak poprowadzić opowieść, żeby wszyscy byli zależni od wszystkich, a ponieważ życiorys każdego nasyca silnymi w wymowie wydarzeniami, trudno się oderwać od lektury – surowej w swojej wymowie, często szarpiącej nerwy i pozbawionej idealistycznego podejścia. Edyta Świętek angażuje czytelników za sprawą trudnych ludzkich losów i pułapek, jakie szykują wrogowie. Mocne tematy przy ascetycznej realizacji – to się dobrze sprawdza, jeśli ktoś chce powieści złożonej z pozornej zwyczajności podbarwionej lekko brutalnymi wydarzeniami z tła i zupełnie pozbawionymi wzniosłości elementami romansów. Edyta Świętek takiej narracji nie mogłaby utrzymać przy historii jednej pary – ale ponieważ wtłacza w ramy książki wiele historii i wiele ludzkich losów, sprzyja jej mnogość charakterów.

Edyta Świętek: Zakręcone życie Madzi Kociołek

Szara Godzina, Katowice 2013.

Demiurg i szara myszka

Mieszane uczucia wzbudza „Zakręcone życie Madzi Kociołek”, bo, owszem, czyta się lekko i dostarcza trochę rozrywki, ale w pewnym momencie odbiorczyniom zaczyna brakować wyraźniejszego pomysłu na fabułę, a w zakończeniu Edyta Świętek poszła na łatwiznę aż do przesady. Przy sympatycznych pomysłach narracyjnych odrzuca autorka dbałość o akcję, cały czas przypomina o metaliterackości i stosuje przesadnię w kreowaniu bohaterki. Rozśmiesza nieraz, ale nieraz też zirytuje. Stylistycznie to książka niemal bez zarzutu, ale z rozkładem tekstowych napięć i akcentów jest tu znacznie gorzej.

Madzia Kociołek ma trzydzieści pięć lat i nie odnosi żadnych sukcesów, ani w życiu zawodowym, ani towarzyskim. Nie potrafi być Kobietą z Klasą, mieszka z rodzicami, nie ma żadnego pomysłu na siebie. To szara myszka, wykorzystywana przez wszystkich. Pod wpływem rozlegającego się w głowie Madzi Głosu Sumienia, kobieta postanawia wziąć się za siebie, sporządza listy zalet i wad i zaczyna zmieniać swoją egzystencję. Niektóre zmiany cieszą, inne wpędzą Madzię w poważne tarapaty.

Bohaterka portretowana jest przez całą powieść mocno ironicznie. Autorka wciąż podkreśla swój pobłażliwy (a momentami nawet lekceważący) stosunek do postaci – mimo że Madzia, nawet z wadami, da się lubić. Edyta Świętek w narracji bez przerwy się z niej naśmiewa – raczej bez cienia złośliwości, bo też czuje sentyment do bezradnej Madzi. W ten sposób już w samym stylu Świętek uzyskuje żartobliwy klimat książki, który przyciągnie do lektury spragnione rozrywki panie (autorka z góry zakłada, że będą to wyłącznie panie, zwraca się tylko do czytelniczek). Zachowuje Świętek dystans do postaci, obserwuje ją z boku, bezlitośnie wypunktowując wszelkie niedociągnięcia. Mało tego, zachowuje się jak demiurg i dobrze zna zamiary otoczenia Madzi – zna, więc przedstawia je odbiorczyniom, samą Madzię pozbawiając przydatnej wiedzy. Zresztą przez długi czas narratorka w powieści na nadużywa swoich nadprzyrodzonych mocy, lekko sugeruje bohaterce drogi postępowania, ale nie tłumaczy niczego wprost i nie wtrąca się bardziej niż to konieczne, pozwala Madzi działać w słusznym przeświadczeniu, że eksperymenty będą znacznie ciekawsze niż zestaw dokładnych wskazówek.

Narratorka w „Zakręconym życiu Madzi Kociołek” istnieje bardzo wyraźnie. Raz – przez nieprzezroczysty, przyjemny styl. Dwa – przez uwagi Głosu Sumienia, kierowane prosto do Madzi, a w tekście zaznaczane pogrubioną czcionką. Trzy – za sprawą uwag prywatnych, dopowiedzeń w przypisach. Zdarza się, że zdegustowana zachowaniem bohaterki narratorka decyduje się na relaksującą przerwę, zdradza czytelniczkom swoje upodobania, zamiary czy humory. Edyta Świętek wydobywa narratorkę z cienia, czyni z niej kobietę przebojową i stanowiącą zupełne przeciwieństwo nieporadnej Madzi. Bawi się zatem tym motywem, który w zwyczajnych obyczajówkach nie ma większych szans na zaistnienie. Tu konwencja spojrzenia z przymrużeniem oka dobrze się sprawdza – a autorka ma na nią przemyślany pomysł.

Fabuła toczy się jednak zbyt linearnie. Madzia Kociołek po kolei próbuje zmieniać punkty z listy wad, część udaje jej się przekształcić przy okazji innych metamorfoz, ale kierunek jest jeden. I kiedy zabraknie dobrego rozwiązania (a realistyczne byłoby pod prąd przyjętej konwencji i dowcipu), Edyta Świętek nie wytrzymuje wyobraźniowo. Szkoda, przydałoby się tej powieści parę mocniejszych akcentów i finał zachowujący równowagę między realizmem i lekturową umownością. Czyta się „Zakręcone życie Madzi Kociołek” przyjemnie – ale i w powieściach rozrywkowych powinno się znaleźć coś, co każe się odbiorcom zastanowić nad życiem bohaterów.