tu-czytam

Tony Fitzjohn: Tańczący z lwami. Moja afrykańska przygoda

2012-01-27T20:50:00.001+01:00

Świat Książki, Warszawa 2012.

Wśród lwów

„Zabawne, że kiedy lew dopada człowieka, nie rozrywa go na strzępy” – tak brzmi pierwsze zdanie tomu „Tańczący z lwami”. Zaraz potem następuje opis ataku, jaki na Tony’ego Fitzjohna przypuścił jeden z jego podopiecznych. Zaczyna się zatem od trzęsienia ziemi, a dalej… trudno się już oderwać od lektury, choć nie jest to anegdotyczna i lekka opowiastka, a świadectwo olbrzymiej pracy, jaką podjęło dwóch ludzi, by ocalać dzikie zwierzęta i przywracać je naturalnemu środowisku. Pytanie, czy to zajęcie bezpieczne, w zasadzie już w pierwszym akapicie traci rację bytu. A ciekawość rośnie.

Sprawiający poważne problemy wychowawcze Tony wyrósł na buntownika, który nigdzie nie mógł zagrzać miejsca. Trafił w końcu do Kenii, do George’a Adamsona, starego już strażnika łowieckiego, który akurat potrzebował asystenta. Poprzedniego zabił lew. Tak rozpoczęła się afrykańska przygoda Tony’ego, który już od spotkania z pierwszym lwem wiedział, że tym właśnie chce się zająć. Działa u boku George’a, opiekując się kolejnymi zwierzętami i stawiając czoła nie dzikiej przyrodzie, a ludziom – utrudniającym życie dziwnymi przepisami, niebezpiecznym i nieprzewidywalnym. Uczył się, jak postępować z ogromnymi drapieżnikami, świętował ich sukcesy i martwił się ich porażkami. Codziennie igrał ze śmiercią, bo nawet oswojone lwy w pewnych warunkach mogły zaatakować.

Tom „Tańczący z lwami” wyraźnie dzieli się na dwie części. W pierwszej Tony uczy się opieki nad lwami pod okiem Staruszka George’a, który stał się szybko prawdziwym przyjacielem. Wspólnie z nim prowadzi obóz dla lwów – i chociaż do opieki nad jednym potrzeba dwóch dorosłych mężczyzn, zdarzało się, że zajmowali się naraz kilkoma dużymi grupami. W tej partii Tony przedstawia kolejne wzruszenia i osiągnięcia, radości, które zdradzają głęboką pasję i oczarowanie trudną pracą. Od czasu do czasu napomyka o swoim problemie z alkoholem, wspomina też o kolejnych dziewczynach, które z reguły przegrywały w końcu z lwami. Drugą część otwiera tragiczna śmierć George’a i odsunięcie Tony’ego od obozu – wydarzenia poprzedzone szeregiem bezsensownych biurokratycznych przeszkód w rozwijaniu działalności. Tony zaczyna w innym miejscu, tym razem chroniąc… likaony. I nosorożce. Poznaje Lucy i zakłada rodzinę.

Autor dość szczegółowo opowiada o swojej pracy w Afryce, życie prywatne i niedogodności niezwiązane z zajęciem odsuwając na dalszy plan. Obok elementów ściśle przygodowych czy momentami rozrywkowych (zabawy z lwami, naprawianie samochodu znalezionymi na pustkowiu „materiałami”) pojawia się tu całkiem sporo informacji o działalności na rzecz ochrony dzikich zwierząt i o trudnościach do przezwyciężenia. Kiedy do tekstu wkraczają ludzie, z reguły są to wrogowie, którzy nie przyniosą nic poza problemami. Najpierw przedstawianie Joy (kobiety, której opowieść przyczyniła się do powstania „Elzy z afrykańskiego buszu”) jako osoby oględnie mówiąc nieprzyjemnej może dziwić – potem okazuje się, że taka postawa ma swój głębszy sens. Mimo codziennej styczności z dzikimi zwierzętami najbardziej niebezpieczni dla autora są inni ludzie.

Czytanie o problemach polityczno-biurokratycznych przerywane jest wzruszeniami, którymi autor chce się dzielić – na przykład podziwianiem kolejnych młodych, które wypuszczone na wolność lwice przynoszą, by pochwalić się dawnym opiekunom. Nie sposób po tej książce nie pokochać wielkich kotów. A chociaż część tych opowieści brzmi, jakby była wyjęta z wyobraźni, zamieszczane w tomie zdjęcia przypominają o ich prawdziwości.

Jodi Picoult: Tam gdzie ty

2012-01-26T20:28:00.002+01:00

Prószyński i S-ka, Warszawa 2012.

Kobieca miłość

Do dwóch grup odbiorców powieść Jodi Picoult ma szansę trafić. Pierwsza to czytelniczki lubujące się w historiach obyczajowych z posmakiem romansu i szeregiem trudności do przezwyciężenia. Drugą grupę stanowić będą czytelnicy znający z własnego doświadczenia rozterki bohaterów. Bo „Tam gdzie ty” to powieść zaangażowana i przełamująca schemat damsko-męskich relacji miłosnych. Są tu trzy wyraźnie zarysowane kręgi tematyczne, wśród których na pierwszy plan wysuwa się związek lesbijski. Dwa pozostałe to niemożność posiadania dziecka oraz podporządkowanie życia religii.

Zoe przekroczyła czterdziestkę. Od dawna stara się ze swoim mężem, Maxem, o dziecko – lecz nawet metoda in vitro nie przynosi upragnionego szczęścia. Coraz bardziej zmęczony Max postanawia się rozwieść. Zoe, która jest muzykoterapeutką, poznaje Vanessę i, ku własnemu zaskoczeniu, zakochuje się w niej. Tymczasem Max uratowany przez pewnego pastora przed skutkami alkoholizmu, wstępuje do Ewangelicznego Kościoła Wiecznej Chwały. Lider tej grupy i wybawca Maxa znany jest z ostrych medialnych wystąpień przeciwko homoseksualizmowi. Nawrócony Max chce zawalczyć o czystość duszy Zoe, ale prawdziwa wojna rozpoczyna się z chwilą, gdy kobieta prosi o zgodę na wykorzystanie ostatnich trzech zarodków, by Vanessa mogła urodzić ich dziecko.

Obszerna to powieść i chociaż stworzona według reguł kreatywnego pisania i grająca na emocjach, miejscami przypomina forum. A to ze względu na przytaczanie argumentów obu stron i dokładne odzwierciedlanie dyskusji czy przebiegu sądowego procesu. Żeby uniknąć oskarżeń o tendencyjność, Picoult zmienia narratorów, dzięki czemu odbiorcy mogą poznać także nieujawnione poglądy Zoe, Vanessy i Maxa i czarno-białe motywacje ujrzeć w nieco innych, już nie tak oczywistych barwach. Autorka stara się oswoić temat miłości między dwiema kobietami za sprawą całego szeregu uczuć; to typowo kobiecy punkt widzenia – dla bohaterek fascynacja ciałem praktycznie nie istnieje, liczy się natomiast cały zestaw emocji – delikatności przy pocałunkach, wzajemnego uzupełniania się, poczucia bezpieczeństwa, szczęścia czy spełnienia. Żeby jeszcze bardziej uzwyczajnić ten wątek, Picoult rezygnuje z idealizowania – pojawia się zazdrość i pierwsze awantury, problemy, jakie istnieją w każdym związku. Do tego ciągle budzi sympatię do Zoe. Na początku to sympatia budowana na współczuciu dla kobiety, która traci kolejną ciążę. Potem jednak pojawia się kwestia zbuntowanej uczennicy, do której tylko Zoe, za sprawą niekonwencjonalnych pomysłów, potrafi dotrzeć.

Sympatię dla pary bohaterek wzmagać będzie także negatywne światło rzucane na ich wrogów. Pastor nawołuje do nienawiści w imię Boga – w pewnym momencie religia przeradza się w fanatyzm (choć w powieści dalej jest jak religia traktowana). Prawniczka Zoe jest kompetentna i dowcipna, prawnik Maxa – ograniczony i złośliwy. Takich drobiazgów w budowaniu atmosfery będzie w tomie sporo – towarzyszą one wygłaszanym przez obie strony racjom, co nie pozostanie bez znaczenia dla drugiej grupy odbiorców. Pierwszą przyciągnie jednak przede wszystkim sama fabuła i rozkład emocjonalnych napięć.

Przepychanki na temat homoseksualizmu składają się na publicystyczną warstwę tomu. Warstwa obyczajowa natomiast opisana jest w sposób, który zasługuje na uwagę: to przezroczysty styl, który uwypukla rozmieszczenie uczuciowych akcentów, nie odciąga myśli od treści i zapewnia rozrywkę także tym, którzy chcą się zrelaksować przy sentymentalnej obyczajówce.
To powieść ładnie zrytmizowana. Dołączona do niej została płyta z piosenkami, których słowa napisała Jodi Picoult, a muzykę Elen Wilber.

Jane Cunningham: Zakupy na obcasach

2012-01-25T20:55:00.000+01:00

PWN, Warszawa 2012.

Kobiety w skLEPie

Istnieje mnóstwo stereotypów na temat różnic dzielących kobiety i mężczyzn – wśród nich wyjątkowo silnie rozpowszechniony jest pogląd o robieniu zakupów przez przedstawicieli obu płci. Jane Cunningham wespół z Philippą Roberts postanowiły przyjrzeć się temu zjawisku od strony marketingu – w pracy „Zakupy na obcasach” prezentują niewykorzystany jeszcze potencjał reklamowy i pokazują, jak powinny wyglądać zachęty do zakupu produktów, kierowane do pań.

Rozpoczyna się scenką, która doskonale obrazuje bezradność dyrektorów kreatywnych w obliczu reklamy, która ma działać na kobiety. W stereotypowym ujęciu, by wzbudzić ich zainteresowanie, wystarczy przemalowanie materiałów promocyjnych na różowo. Takiemu podejściu autorki się sprzeciwiają i usiłują wskazać elementy, które powinny cechować kampanię kierowaną do odbiorczyń. W tym celu przyglądają się różnicom w postrzeganiu świata przez kobiety i przez mężczyzn – sięgają po wątki, które także zyskały już wersje stereotypowe, różnice w myśleniu i postępowaniu: na tej postawie udowadniają, że nie może być mowy o jednym wspólnym sposobie dotarcia do nich w reklamie. Z analiz kobiecego punktu widzenia wyłuskują to, co zaprząta uwagę kobiet – i przenoszą to na budowanie marki produktów. Stopniowo staje się oczywiste, które pomysły nie mają szans na odniesienie sukcesu, a które będą strzałem w dziesiątkę. Komentują wybrane reklamowe trendy, by na ich podstawie wskazać męski pierwiastek w marketingu, tłumaczą cierpliwie, jakie rozwiązania przypadną do gustu mężczyznom, a nie przekonają pań, i podkreślają rolę kobiet w tworzeniu grupy docelowej danej firmy.

Wypracowują autorki cztery elementy kreowania najlepszych rozwiązań, tak typowego dla postawy kobiecej – spora część tomu poświęcona jest rozszyfrowywaniu owych kodów – ich pochodzeniu, poznaniu, motywacji i przełożeniu na mechanizmy reklamy. Piszą o tym, co dzieje się przy procesie decydowania o wyborze marki, sprawdzają w praktyce, które firmy zrozumiały konieczność dostosowania produktów do wymogów konsumentek i starają się złożyć z wypracowanych spostrzeżeń obraz idealnej kobiecej marki, tym samym bezlitośnie wskazując luki w świecie reklamowym.

Część rozważań przybiera formę komentowania ruchów konkretnych marek. Trzeba tu też zauważyć, że przedmiotem zainteresowania autorek nie są produkty z definicji adresowane do kobiet (najbardziej skrajnym przykładem będzie wątek proszków do prania, przywoływany jednak rzadko i przede wszystkim dla pokazania stereotypów myślowych), a przestrzenie uznawane dotąd, nawet nieświadomie, za domenę mężczyzn. Przy okazji opisywania strategii promocji pojawia się trochę ciekawostek ze sfery marketingu i pomysłów przełomowych dla konkretnych firm – zatem poza ciekawym opracowaniem, które przyda się twórcom kampanii reklamowych, czytelnicy znajdą tu interesującą opowieść o chwytach marketingowych. Całość napisana przystępnym językiem odnosi się do dziedziny życia, od której nie sposób dzisiaj uciec. Pozwala skonfrontować stereotypy z rzeczywistością, a wnioski czasem prowadzą w nieoczekiwaną stronę. Zamiast tendencyjnego opracowania o przewidywalnej zawartości otrzymujemy więc intrygujący poradnik…

Prunella Bat: Księżniczka na boisku

2012-01-24T21:15:00.001+01:00

Drzewko Szczęścia, Warszawa 2011.

Księżniczki a sport

Księżniczki lubią kolor różowy, uczestniczą w balach, uczą się nienagannych manier i noszą piękne stroje. A przynajmniej to domena współczesnych księżniczek, bohaterek minipowieści pop dla małych dziewczynek. Różowe księżniczki, wytwór kultury masowej, nie muszą być jednak wcale nudne, co udowadniają uczennice pierwszej klasy szkoły średniej. Szkoły Księżniczek. Bo księżniczki poza różem, balami, manierami i strojami to zwykłe dziewczyny, które lubią spędzać ze sobą czas, mają swoje przyjaciółki (i wrogów) i czasem muszą walczyć o niezależność.

Bohaterki serii Szkoła Księżniczek to cztery przyjaciółki – rudowłosa i łobuzerska Vicky, czarnoskóra przyszła chemiczka Sunny, Lin – Azjatka, która kocha sztukę oraz Nell – zakręcona na punkcie rugby. I to właśnie pasja Nell stanie się podstawowym tematem tomiku „Księżniczka na boisku”. Surowa dyrektorka szkoły nie wyobraża sobie bowiem, że jej podopieczne mogłyby realizować się w tak brutalny sporcie, przebywać wśród tłumu kibiców i zajadać hot-dogi. Takie zachowanie jest sprzeczne z etykietą – księżniczki powinny tańczyć walca na balu. Ale Nell za namową przyjaciółek i przy wsparciu ich rodziców postanawia zawalczyć o swoje prawa. To niełatwe, bo tej pasji dziewczyny sprzeciwia się także jej despotyczna babka. Księżniczki muszą udowodnić, że nie są papierowymi postaciami, a ich świat nie wygląda wcale tak różowo jak otoczenie.

Sam motyw księżniczek jest zwykłym magnesem mającym przyciągnąć do lektury dziewczynki rozmiłowane w postaciach rodem z baśni i marzeń, choć tak naprawdę arystokratyczne pochodzenie i kwestia przyszłego królestwa nie ma tu żadnego znaczenia. Księżniczki równie dobrze mogłyby być po prostu wychowankami na pensji, uczennicami w szkole z internatem (tymi są naprawdę) – w końcu ich problemy i zmartwienia dotyczą prawdziwego świata. Jak w każdej poppowieści, i tu znalazło się miejsce na wątek miłości – pierwsze zakochanie, nieporadne, wzruszające, nieśmiałe i wywołujące rumienieć obojga bezpośrednio zainteresowanych rysuje się tu w tle. Także motyw wrednej koleżanki nie jest nowy. Za ukłon w stronę politycznej poprawności można uznać istnienie wśród czterech przyjaciółek dziewczyn o różnych kolorach skóry, ale i to zjawisko już w masowych czytadłach oswojono. Książka jest oparta na prostym problemie, łatwo przekładanym na zmartwienia odbiorczyń. Fakt, że dotknięte nim bohaterki są księżniczkami – nic nie znaczy.

Trochę zamieszania pojawia się w kwestii wieku bohaterek. W przekładzie polskim księżniczki są uczennicami szkoły średniej, w rzeczywistości to ciągle dzieci, bardziej przypominają co najwyżej dziesięciolatki – a że do takich mniej więcej odbiorczyń jest kierowana, można uznać, że to zabieg „udoroślający” postacie i pozwalający na snucie dalekosiężnych marzeń. Na tym polega przecież urok dzieciństwa.

Strona graficzna także przypadnie maluchom do gustu. Starszym zapewne ozdabiające kolejne strony marginesy z serduszkami czy różowe motywy na okładce wydadzą się kiczowate i wpadające w cały nurt „księżniczkowatości”, jednak dziewczynki będą zachwycone. Ilustracje w środku, czasem lekko mangowe, nie przytłaczają jednak nadmierną cukierkowością, dużo w nich za to niemal disneyowskich rysunków, imponujących wykonaniem. „Księżniczka na boisku”, poppowieść dla dzieci, ma naprawdę sporo zalet i przyjemnie się czyta. To wymarzona lektura dla kilkulatek zafascynowanych niedostępnym im światem z bajek.

Hanna Samson: Życie po mężczyźnie

2012-01-23T21:03:00.000+01:00

Znak, Kraków 2012.

Zwierzenie i gra

Beztroski strumień świadomości. Retrospekcyjny monolog kobiety po przejściach, świadomej tego, jak kształtowało się jej życie, ile błędów popełniła i jak bezsensownie potrafiła się zachować. Zestaw zwierzeń mądrej po szkodzie bohaterki, która nie ma już nic do stracenia, patrzy w przeszłość i zamiast użalać się nad sobą, wpada w autoironiczny ton – jedyną możliwą formę obrony przed konsekwencjami nierozsądnych decyzji.

„Życie po mężczyźnie” Hanny Samson to literacki przegląd mniej lub bardziej banalnych doświadczeń dwukrotnej rozwodniczki, kobiety zrezygnowanej i niechętnej do wdrażania w życie jakichkolwiek zmian. Bohaterka powieści staje się ofiarą marazmu codzienności, przestaje widzieć sens w zwykłej krzątaninie. Zanurza się we własnych wspomnieniach, by uporządkować swoje życie i przez autoterapię dotrzeć do źródeł obecnych problemów. Widzi siebie jako pięcioletnie dziecko, nieustannie zawstydzane przez dorosłych, potem jako nastolatkę sugerującą opóźnienia umysłowe. Powraca do sytuacji, w których biernie poddawała się innym – przebiegłym czy sprytniejszym i odważniejszym, rówieśnikom, starszym, których przecież trzeba słuchać, facetom, z którymi chciałaby mieć dziecko. Przedstawia siebie jako życiowego nieudacznika, wiecznie w cieniu innych, wykorzystywanego i gnębionego niemal na własne życzenie. W krótkich strzępkach wspomnień wylicza własne porażki i dowody na bolesną przeciętność, aż do chwili, w której na horyzoncie zaczyna majaczyć wątek kryminalny.

Bohaterka opowiada o dawnych wydarzeniach, znajdując się w punkcie, w którym nic już nie może zmienić się na lepsze. Przyszłość jawi się równie nieciekawie jak teraźniejszość, a przeszłość jest zbiorem przykrości i pasmem niepowodzeń. Przeciętność zabija kobietę – chociaż daje też nadzieję na przetrwanie.

Co pewien czas rytuały owej morderczej codzienności zostają przerwane za sprawą sposobu ich prezentowania. Chociaż bohaterka zwykle wydaje się być zrezygnowana i pogrążona w raczej melancholijnym trybie egzystencji, kiedy mówi o wydarzeniach minionych, na które nie ma wpływu, wtrąca znienacka wulgaryzmy. Kumulują one złość, ale też wybijają postać z bezemocjonalnego trybu opowiadania. Da się wulgaryzmy odczytywać jako akt autoironii lub obraz bezradności kobiety doświadczanej ciągle przez los.

Hanna Samson buduje powieść, która sama w sobie wybrzmiewa jak autoterapia bohaterki. Tej nie trzeba psychologa – sama bowiem dochodzi do etapów, które zaważyły na jej życiu i stanie umysłu. Samson podejmuje z czytelnikami grę, w której samopoznanie bohaterki jest niemal równie istotne jak obecność życiorysu-układanki, zestawu analiz i ocen. Uśredniona egzystencja bohaterki zawiera elementy powieści o dojrzewaniu, a jednocześnie rzuca wyzwanie temu gatunkowi. Takich zabaw z konwencjami literackimi będzie w tym tomie dużo więcej – to one przejmują właściwy sens całej historii i pozwalają na cieszenie się lekturą, to one także zamieniają banalną w gruncie rzeczy opowieść o mało znaczących faktach z życia jednostki w międzytekstową sieć.

Zapach czekolady. Opowiadania i wiersze dla dzieci

2012-01-22T21:14:00.000+01:00

Drzewko Szczęścia, Warszawa 2011.

Smak dzieciństwa

Jeśli zbiorek opowiadań i wierszy dla dzieci, to tylko taki jak „Zapach czekolady” – do takiego wniosku dojdzie zapewne całkiem spora część rodziców i ich pociech, zachwyconych bliskim im, a ujętym w bajkowe ramy światem. Tytuł-magnes wcale nie wyznacza zakresu tematycznego, co więcej – określa zaledwie niewielką cząstkę utworów, za to cząstkę bardzo apetyczną. Właściwym bowiem motywem jest w „Zapachu czekolady” dzieciństwo z jego najprzyjemniejszymi aspektami.

Drzewko Szczęścia postawiło na autorów sprawdzonych oraz na historie z górnej półki. W tomiku znalazło się kilka opowiadań ze starej dobrej serii „Poczytaj mi, mamo”, trochę tekstów nowych, napisanych przez autorów, którzy udowodnili już, że w literaturze czwartej nie znaleźli się przypadkowo, prace bajkopisarzy różnych pokoleń. Wesołe wiersze z dobrymi puentami przeplatają się tu z prozą, a wszystkie gatunki charakteryzuje nastawienie na dziecięcy sposób postrzegania rzeczywistości. Zwyczajność miesza się tu z wytworami fantazji, a pomysłów wcale nie przytłaczają obowiązkowe według niektórych twórców i wydawców pouczenia czy pedagogiczne wstawki. Nie zawsze morał jest jasny i oczywisty – czasem zmusza do przemyślenia sytuacji i podjęcia próby samodzielnego ocenienia postaci, książka zatem będzie długo służyć dzieciom.

Wśród autorów znaleźli się m.in. Wanda Chotomska, Danuta Wawiłow, Joanna Papuzińska, Joanna Kulmowa, Dorota Gellner, Grzegorz Kasdepke czy Anna Onichimowska. Gwarantują oni wysoką jakość tomiku – i rzeczywiście w wybranych do „Zapachu czekolady” miniaturkach nie ma tekstów słabych. Jasne, że niektóre utwory zainteresują malucha mniej, inne bardziej – ale i rozpiętość tematyczno-formalna staje się tu atutem. Autorzy zdradzają dobrą znajomość dziecięcej psychiki, obserwują świat z tym samym zadziwieniem, które cechuje kilkuletnich odbiorców. Jeśli próbują do czegoś przekonać, nigdy nie robią tego nachalnie. Zamiast tłumaczyć, że przedszkole jest fajne, pozwalają bohaterom na tęsknotę i płacz za rodzicami – dopóki postacie same nie dojdą do właściwych wniosków. Są w końcu bardziej wiarygodne niż dorośli. Zatem dorośli autorzy skrywają się pod maskami dzieci i… trafiają im do przekonania. Sama pamiętam, jakie wrażenie robiły na mnie niektóre z tych utworów, poznawane w dzieciństwie – do dziś brzmią znajomo i atrakcyjnie.

Ten tomik to prawdziwy skarb dla każdego dziecka. Zawiera opowiadania, które odwzorowują rzeczywistość bądź są królestwem fantazji – i rymowanki łatwo wpadające w ucho. Dziecięcy bohaterowie przeżywają tu przygody przeważnie niezbyt wydumane, z codzienności lub z pogranicza jawy i snu – tym łatwiej jest im trafić do wyobraźni najmłodszych czytelników. W dodatku, skoro mamy do czynienia ze zbiorkiem różnych tekstów, nie ma też mowy o monotonii i znużeniu odbiorców - każda bajka oznacza przecież nowe emocje, najczęściej w dodatku te pozytywne, większość łączy się ze śmiechem, radością, poczuciem uszczęśliwienia czy ulgą.

Marcin Bruchnalski, autor ilustracji, wybiera przeważnie sylwetki bohaterów (lub ich fragmenty czy rekwizyty z wierszyka), rzadziej decyduje się na rysunki całostronicowe. Ma prostą kreskę (lecz nie powtarza raz zastosowanego pomysłu – czy to na rysy twarzy, czy – na tło), jego postacie budzą sympatię. W „pełnych” obrazkach z kolei eliminuje z tła niepotrzebne drobiazgi, woli duże i wyraźne kształty, które nie zmęczą nawet najmłodszych odbiorców. „Zapach czekolady” to książka przyjazna dziecku, tom, który zachowuje smak dzieciństwa.

Luka Brajnović: Pożegnania i powroty. Wspomnienia z czasów wojny i wygnania

2012-01-21T21:47:00.000+01:00

Trio, Warszawa 2012.

Wygnanie i pamięć

Wielka historia często wydaje się najbardziej pasjonująca nie przez pryzmat wydarzeń, które trafiają do podręczników, ale przez prywatne zwierzenia ludzi anonimowych w obliczu dowódców czy rządzących. Próby zachowania normalności w najcięższych chwilach, drobne akty bohaterstwa, których wielka historia nawet nie odnotuje – to wszystko przyciąga do pamiętnikarskich zapisków całkiem szerokie grono czytelników. Ci, by zaspokoić voyeurystyczne instynkty, chętnie śledzą doświadczenia innych. Przy okazji niejako mogą poznawać inny wymiar okrutnej dla jednostek wielkiej historii.

Luka Brajnović wprowadza czytelników w świat bałkańskich konfliktów. W swojej książce „Pożegnania i powroty” przedstawia drobny, ale dramatyczny fragment życia w Chorwacji lat 40. XX wieku, a potem swoją tułaczkę po Europie – aż do ponownego połączenia się z żoną po kilkunastu latach rozłąki. Tom nieżyjącego już dziennikarza rozpoczyna się od aresztowania: dwudziestodwuletni człowiek zostaje zatrzymany za krytykę Mussoliniego. Udaje mu się uciec, lecz już dwa lata później wpada w ręce komunistycznych partyzantów i niemal cudem unika rozstrzelania (chociaż jest świadkiem egzekucji dokonanej na współwięźniach). Ucieczka z obozu koncentracyjnego pociąga za sobą w późniejszym czasie konieczność opuszczenia kraju – autor musi pozostawić żonę i pięciomiesięczną córeczkę – i szuka swojego miejsca, by w końcu trafić do Madrytu. Procesowi poznawania nowej kultury i odkrywania uroku życia bez nieustannego zagrożenia towarzyszy stały refren: ciągłe przeszkody w połączeniu się z żoną, a i próby zrozumienia oraz jak najpełniejszego uchwycenia losu wygnańców i ich rodzin.

Podtytuł tej książki, „Wspomnienia z czasów wojny i wygnania”, w pełni oddaje jej zawartość, ale nie powie nic o stylu. Tymczasem Brajnović pisze ze świadomością fachu reportera, momentami niemal zamieniając się w pisarza, zdolnego nie tylko dostrzec, ale i przenikliwie oddać fakty w tekście prywatnym lecz nieprzeznaczonym dla wąskiego grona odbiorców. Jest w tomie autentyczny, a jednocześnie widać tu też zamiłowanie do literackiego ujmowania rzeczywistości. Autor nie komplikuje specjalnie warstwy tekstowej, proponuje utwór przejrzysty i logiczny wywód – a jednocześnie widać u niego nastawienie na większe grono czytelników, to nie są wspomnienia spisywane dla siebie i bliskich, a raport z życia z dala od rodziny.

Brajnović poza serią prywatnych doznań i przemyśleń skupia się jeszcze na dwóch istotnych kwestiach. Po pierwsze – prowadzi niby to na marginesie książki lekcję historii nieznanej, przez własne losy pokazuje dzieje najnowsze Chorwacji, zastanawia się nad istotą konfliktów bałkańskich i przyszłością regionu – te refleksje nigdy nie zdominują podstawowego i subiektywnego nurtu wspomnień, ale są w tomie ważne. Po drugie natomiast wprowadza a raczej przypomina o wartościach i celach w życiu. Sprawdza, co może dodawać sił i odwagi w trudnych chwilach, daje świadectwo niezłomności. Portret człowieka, który żyje w zgodzie z własnymi ideałami, nie idzie na ustępstwa, by odnieść chwilowe i przyziemne korzyści – to jeden z wymiarów „Pożegnań i powrotów”. Zyskuje on rangę uniwersalną, bo przecież w każdych warunkach można dokonywać czynów bohaterskich – nawet jeśli bohaterstwo oznaczać będzie „jedynie” spokój sumienia.

„Pożegnania i powroty” są tomem, który czyta się niemal jak powieść – ma na to wpływ między innymi dobrze rozłożone napięcie i literacka świadomość autora. To jednocześnie źródło wiedzy, ponadczasowych przesłań i emocji – a przy tym i nieschematyczna opowieść o człowieku, który nie do końca mógł wpływać na własne losy.

Urodziłam się dziewczynką

2012-01-20T20:49:00.001+01:00

Joanne Harris, Deborah Moggach, Marie Phillips, Kathy Lette, Xiaolu Guo, Tim Butcher, Irvine Welsh

Świat Książki, Warszawa 2011.

Krzywda dzieci

Objętościowo niepozorny tom „Urodziłam się dziewczynką” zawiera ogromny ładunek emocji, a i niezgody na okrutne losy dziewczynek i kobiet w krajach ogarniętych biedą. Siedmiu autorów wybrało się do siedmiu różnych państw (między innymi do Ugandy, Ghany, Kambodży i Brazylii), żeby na własne oczy zobaczyć, jak traktuje się tam panie – i czego im potrzeba, by mogły odmienić swój los. W efekcie powstało siedem opowiadań zróżnicowanych gatunkowo, od kształtu fabularnej historii po uczuciowy i gwałtowny reportaż, skupionych wokół tematu dyskryminacji płciowej – a właściwie wokół braku szansy na zaspokojenie elementarnych potrzeb bohaterek.

Są tu młode dziewczyny gwałcone przez znajomych rodziny, dzieci rodzące dzieci (przy okazji tego tematu porusza się zagadnienie nauk Kościoła i tego, że pomoc czy wsparcie kończy się z momentem przyjścia na świat dziecka), są szkoły, w których na kilkaset dziewczynek przypada jedna toaleta. Jest temat okaleczania narządów płciowych, prostytucji, cichego przyzwolenia na wykorzystywanie seksualne przez pracodawców i nauczycieli, a i kultura macho, która nie daje możliwości zmiany zastanego porządku. Czasem też pojawiają się historie jednostkowe – przypadek dziewczynki, która wychowała się w dżungli czy sprawa szczęśliwej mężatki, która padła ofiarą zgorzkniałego, mszczącego się na swojej siostrze ładowacza telefonów – te przypominają o indywidualizmie bohaterek, o marzeniach i nadziejach każdej z nich.

W tle kolejnych historii rozgrywają się kolejne kataklizmy i wydarzenia, które uniemożliwiają normalną egzystencję. Bywa, że spokój odbiera wojna, handel ludźmi, biega, pchająca do sprzedawania własnego ciała, nauki autorytetów, czy lokalne zwyczaje. Dziewczynki nie mogą walczyć o swoją godność, choć nie wszystkie zgadzają się na los – lecz ich sprzeciw zwykle nie ma większego znaczenia, skazany jest na porażkę, prowadzi do poczucia bezsilności i wreszcie poddania się. Trzeba siły, żeby zmienić lata (lub wieki) tradycji, trzeba odwagi, żeby przeciwstawić się tym, którzy wiedzą lepiej, trzeba determinacji, żeby wytrzymać samotną walkę Nie wszystkie bohaterki zdobędą się na to.

Plan, organizacja broniąca praw dziecka, próbuje dotrzeć do pokrzywdzonych i nieść im pomoc. O działaniach Planu przeczytać można w tym tomie, tomie, z którego dochód zasili konto organizacji. Warto jeszcze zwrócić uwagę na postawy autorów. O strategiach ich działania – gromadzeniu informacji i szukaniu tematów do opowiadań – dowiadujemy się ze wstępu. Ale poszczególni pisarze czy dziennikarze nie zawsze ukrywają się za fabularyzowaną treścią: zdarza się, że uzewnętrzniają własne emocje, wybuchają gniewem i wylewają z siebie żal bezpośrednio w opowieściach. Paradoksalnie to nie chłodny pisarski profesjonalizm, a te nagłe reakcje stają się w lekturze najcenniejszym elementem. Wygładzone i starannie dopracowane historie, oparte na faktach, lecz pozbawione chropowatości relacji naocznego świadka krzywd dzieci, zaczynają brzmieć nie tyle fałszywie, co mniej przekonująco. Z niesprawiedliwościami tymczasem wygrać można tylko dzięki terapii szokowej – tak przynajmniej wnioskować można, śledząc tę przejmującą lekturę.

Michael Wagner: Tata i ja. Ruszajmy się!

2012-01-19T20:56:00.000+01:00

Drzewko Szczęścia, Warszawa 2011.

Pochwała sportu

Spędzanie czasu z tatą to ważny element życia każdego malucha – podobnie jak ruchowe zabawy. Josh Undy zna te prawdy bardzo dobrze, a że stracił mamę, kiedy miał cztery lata, jego ojciec robi wszystko, by człowiek nie czuł się z tego powodu źle. A i sam Josh chce dbać o samopoczucie taty. Obaj świetnie się rozumieją. Czasem dokuczają sobie bądź rzucają rozmaite wyzwania, ale najważniejsze, że mogą na sobie polegać. Michael Wagner w tomie Tata i ja. Ruszajmy się” proponuje małym odbiorcom zestaw opowiadań – rozdziałów osnutych wokół nietypowych sportów i zabaw.

Josh widzi, że tata jest smutny z powodu Amy, kelnerki, którą obaj niedawno poznali. Żeby odwrócić jego uwagę od zmartwień, wymyśla grę „biegnij, aż się zatrzymasz” – wyścig, którego finał nastąpi dopiero po zaprzestaniu biegu. Cała pierwsza historia toczy się w tym rytmie, a czytelnicy dowiedzą się z tego rozdziału sporo o życiu Josha i jego taty, niby to na marginesie relacjonowanej na bieżąco rozrywki. Bo chociaż dla bohatera-narratora ważny jest sam bieg i wygrana za wszelką cenę, pojawia się tu i szorstka przyjaźń obu postaci, i wizja ich poczucia humoru, i elementy z przeszłości. Na podstawie zachowania bohaterów można całkiem sporo powiedzieć o rodzinie Undych. A przy tym i spotkać się z przepisami na ciekawe zabawy (niekoniecznie w relacji dziecko-rodzic – mogą umilić czas i w gronie rówieśników), czy z tematami trudniejszymi.

Wagner uruchamia wyobraźnię, żeby sport potraktować z przymrużeniem oka, ale i tak, by zachęcić dzieci do aktywności fizycznej, wystarcza sama atmosfera, którą stwarza. Josh i jego tata bawią się nieustannie. Biegają, grają w rowerowe polo, siłują się stopami czy tańczą. Cieszą się ruchem, nawet gdy podczas gry ktoś (zwykle Josh) postępuje nieuczciwie, żeby wygrać. Lecz przecież ostatecznie wygrana nie ma znaczenia – poza chwilową radością nie przynosi więcej emocji niż sam udział w grze. Josh dzielnie walczy, lecz porażka nie przygnębia go nawet na chwilę – bo chodzi o coś więcej. Tata nie ma zamiaru faworyzować pociechy – dzięki temu relację ojciec-syn uzupełnia jeszcze swoista kumpelska zależność.

Proponując przyjemną i wesołą historyjkę, tworzy Michael Wagner punkt wyjścia do nakreślenia głębszych tematów. Josh pochodzi z niepełnej rodziny – śmierć matki nie jest już przyczyną wyrażanego żalu, natomiast zagadnienie do przepracowania wiąże się z obecnością nowej kobiety w życiu ojca. Amy jest ważna dla taty Josha – chłopiec zdaje sobie z tego sprawę i nie przejawia oznak zazdrości. Akceptuje Amy, a nawet stara się pomagać tacie, rozmawiając z nim o swoich uczuciach wobec mamy i nowej potencjalnej partnerki ojca. Dojrzale szuka porozumienia i uważnie obserwuje, a ze swoich obserwacji wyciąga celne wnioski. Pojawia się w tym tomiku i problem obcości (cudzoziemcy, nowi sąsiedzi Josha, zostają jednak serdecznie przyjęci i włączeni do szalonej gry), i – kłopot z krewnymi, którzy mimo dobrych chęci szkodzą czasem bliskim.

Po każdym rozdziale Wagner przygotował zagadki – raz to krzyżówka, do której haseł szuka się w przeczytanym tekście, raz literowe uzupełnianki, wyszukiwanka i kurs tańca. Autor motywuje do działania (momentami aż zdarza mu się przesadzić z entuzjazmem i ilością pochwał, ale dzieciom będzie się to podobać), zwraca się jako Josh do młodych czytelników. W samym tekście także dużo jest emocji, ale i sensownych, przyjemnych w lekturze opowieści. Gus Gordon również nadał książce lekkości za sprawą ilustracji komiksowych, wpadających w styl „Mikołajka”. To energetyczna lektura dla każdego dziecka.

Gyula Böszörményi: Kolory ludzi

2012-01-18T21:19:00.000+01:00

Namas, Poznań 2011.

Lekcja życia

Tytuł tej książeczki wyjaśnia wszystko. Wiadomo, że w kolejnej baśni opublikowanej przez Namas pojawi się temat akceptacji odmienności ludzi różnych ras i ich równości wobec siebie. Nie ma tu jednak mówienia o współczesnych problemach wprost, Gyula Böszörményi cofa się do mitycznego początku, prezentuje uwolnioną od religii i wyznań baśń o stworzeniu człowieka – i u źródła szuka zarówno przyczyn zróżnicowania przedstawicieli homo sapiens, jak i argumentu o ich równym statusie.

Żeby uniknąć sakralnych skojarzeń czy motywów Böszörményi parą stwórców czyni dwoje staruszków – Ojczulka Niebo i Matulę Księżyc. To oni po wymyśleniu świata pracują jeszcze nad ostatnim jego składnikiem – człowiekiem. Niebo lepi człowieka, lecz nie jest z niego do końca zadowolony, stara się zatem znaleźć przyczynę. Księżyc pomaga mu, twierdząc, że biegające po świecie białe – wszystkie jednakowe – ludziki przyprawią ich tylko o ból głowy i trzeba nowe dzieło jakoś zróżnicować. Zabawa trwa w najlepsze, ale tylko Matka-Księżyc zdaje sobie sprawę z jej konsekwencji. Niewesołe wieszczenie nie przybiera tu jeszcze konkretnego kształtu, pozostawia świat w niedopowiedzeniu, z którego dziś ludzie zdają sobie sprawę.

Temat rasowej równości został w tej baśni poruszony z innego niż zazwyczaj punktu widzenia. Dzieci są świadkami powstawania życia i mogą przekonać się, że poza czystym przypadkiem i zachciankami demiurgów nic nie decydowało o kolorze skóry. Wszyscy ludzie – różowi, żółci, brązowi, czerwoni i czarni – są piękni i w takim samym stopniu cieszą ich autorów. Żaden z nich nie ma powodu, by czuć się lepszym niż pozostali – bo każda wybrana przez Stwórców barwa oznacza coś miłego i dobrego. Zamiast dowodzenia o jednakowości ludzi, mają dzieci więc tę jednakowość unaocznioną – na początku wszyscy byli bezbarwni, niepomalowani.

Książkę przenika dobroduszny humor, momentami nieco rubaszny, płynący przede wszystkim z postawy Ojczulka Niebo: on zachowuje się bardziej niedojrzale, jest jak dziecko, które cieszy się stworzoną właśnie zabawką, a swoje błędy, chociaż widoczne dla innych, próbuje zatuszować. Jest całkowitym przeciwieństwem Księżycowej Matuli – rozważnej, mądrej i odpowiedzialnej. Kontrast między dwojgiem stwarzających świat staje się zatem źródłem komizmu. Zabawne okazuje się też samo ocenianie człowieka: pięciu palców, zwinnych nóżek czy zgrabnej główki – mówienie o nim jak o zabawce (którą dla wszechmocnych istot jest) zapewne spodoba się dzieciom. Przy okazji pojawia się i wyjaśnienie, dlaczego każdy człowiek jest inny – przy lepieniu kolejnych egzemplarzy, mimo starań, pojawiały się różnice wzrostu czy tuszy.

Kobietą Niebo postanowił zająć się później, gdy już dopracuje mężczyznę. Dlatego też wszystkie postacie w tomiku na rysunkach, nagie – tak jak zostały stworzone – są mężczyznami (a właściwie karykaturami mężczyzn, bo tułów, głowę i nogi stanowi u nich jeden kształt, do tego dorysowane zostały ręce, włosy i penisy – kolejne tabu w literaturze czwartej, a właściwie w ilustracjach, zostało przełamane). Írisz Agócs przedstawia te niezgrabne, niedbale narysowane sylwetki tak, jakby ich autorami były dzieci. W samej książeczce natomiast proponuje kolorowe ilustracje utrzymane w aurze baśniowości i zrodzone z plątanin kresek.

Andrzej Wielowieyski: Na rozdrożach dziejów. Historie prawdziwe i alternatywne

2012-01-17T20:59:00.000+01:00

Collegium Civitas, Europejskie Centrum Solidarności, Trio, Warszawa 2012.

Historia inaczej

Pisanie o dziejach minionych wyzwala często pytania o proporcje między literackością a matematyczną niemal ścisłością. Wielu odbiorców nie zgadza się na interpretowanie faktów, wybierając raczej tych faktów rejestr i beznamiętny, pozbawiony ocen czy prywatnych upodobań historyka opis. W związku z tak restrykcyjnym podejściem do tematu nawet mowy być nie może o jakichkolwiek próbach ucieczki od schematycznych prezentacji w stronę choćby teoretycznego sprawdzania, co by było, gdyby. Jednak Andrzej Wielowieyski udowadnia, że zabawa historią, jeśli oparta jest na rzeczowym analizowaniu wydarzeń, może budzić ciekawość i dostarczyć niebanalnej lektury.

„Na rozdrożach dziejów” to publikacja, która poza sporą porcją rzetelnej historycznej wiedzy przekazanej przystępnie i z gawędziarskim zacięciem, prezentuje historie alternatywne i zaspokaja ciekawość odbiorców. Być może część czytelników nigdy nie zadawała sobie pytania o niewykorzystane drogi postępowania i możliwości, przed jakimi stawali rządzący. Wielowieyski pisze o tym, jak potoczyłyby się losy kraju i narodu, gdyby w konkretnych punktach przeszłości ktoś podjąłby inną decyzję. Nie ma tu mowy o dowolnych i swobodnych interpretacjach czy planach oderwanych od rzeczywistości. Choć może kusiłoby odbiorców całkowite odrzucenie prawdziwej historii i zastąpienie jej historią alternatywną (co staje się domeną powieści o tematyce futurystyczno-historycznej) uchwycone przez znawcę tematu, to jednak Andrzej Wielowieyski nie wpada w pułapkę fantazjowania, jego alternatywne scenariusze dotyczą tylko wybranych wątków (zdarza się, że mogących zmienić losy świata, do najbardziej ekstremalnych należy pytanie, co by było, gdyby Polska porozumiała się z Hitlerem zanim doszło do wybuchu drugiej wojny światowej).

Jak to wygląda od strony tekstowej? Autor snuje powieść o dawnych dziejach (stopniowo dochodząc do historii najnowszej). Rozpoczyna wędrówkę po 1410 roku, pyta o przyczyny upadku Rzeczpospolitej Obojga Narodów, przechodzi następnie do czasów Napoleona, okolic drugiej wojny światowej, wreszcie do schyłku PRL-u. Przedstawia dzieje kraju, szczególną uwagę poświęcając wybranym decyzjom i postawom rządzących, nie interesują go opisy bitew, stronę militarną przysłania polityka. I kiedy dochodzi Wielowieyski do momentu, w którym coś mogło mieć inny przebieg – bo istnieją przesłanki dotyczące innych wyborów – odrywa się od prezentowania faktów na rzecz budowania strzępków historii alternatywnej. To zapewnia ożywcze i odświeżające spojrzenie, na nowo budzi zainteresowanie skostniałymi już wydarzeniami. Historia nagle zaczyna tętnić życiem – bo nie funkcjonuje jako zestaw następujących po sobie zjawisk, a jako seria wyborów, nie zawsze oczywistych. Czasem autor decyduje się na przywoływanie różnych wariantów historii, ale też stara się znaleźć uzasadnienia dla nich – tu nic nie bierze się z wyobraźni.

Opisy historycznych wydarzeń są tu dość upraszczane, jakby Wielowieyski chciał popularyzować wiedzę i trafić do niezainteresowanych tematem za sprawą lekkiego pióra. Niby unika ocen, a czasem zdarzają mu się niemal kolokwialne zwroty – które tylko pozwalają oswoić temat. Co ciekawe, najlepiej czyta się fragmenty o historii najnowszej, o wydarzeniach, których autor był uczestnikiem i świadkiem – i do udziału w których otwarcie się przyznaje. Trzeba też pamiętać o olbrzymiej ilości fotografii i podpisów (które często pełnią rolę biograficznych przypisów). Wszystko to sprawia, że tom „Na rozdrożach dziejów” staje się dobrą lekturą dla szerokiego grona odbiorców.

Sarolta Szulyovszky: Wdzięczny kwiat

2012-01-16T21:35:00.002+01:00

Namas, Poznań 2011.

Śmierć i życie

Ta historia, którą Sarolta Szulyovszky zaczerpnęła z życia prababci, przechodzi niepostrzeżenie w baśń, która nie ma na celu wyjaśniania zjawisk rządzących światem, ale jest w rzeczywistości głęboko zakorzeniona. Do tego dodać należy mocno liryczny nastrój, atmosferę niedopowiedzenia i niepewności. „Wdzięczny kwiat” to również opowieść dobra jako punkt wyjścia do rozmów z dzieckiem – rozmów trudnych, bo dotyczących przemijania, umierania i rytmu natury.

Szulyovszky buduje bardzo prostą narrację – babcia Kato, mimo podeszłego wieku, codziennie wychodzi do ogrodu i zajmuje się rosnącymi tam kwiatami. Niespodziewanie dla niej samej wśród wypielęgnowanych rabatek pojawia się kwiat o nadzwyczajnej urodzie, silny i piękny, a poza tym… sztuczny. Tylko ten kwiat może przetrwać złą pogodę, a nawet nadchodzącą zimę. Babcia Kato dziwi się temu zjawisku, ale i cieszy się nim: może w końcu podziwiać kwiat nawet wtedy, gdy inne tracą barwy i więdną. Babcia Kato codziennie pojawia się wśród grządek, aż pewnego dnia znika – a razem z nią znika też sztuczny kwiat z ogrodu. Wśród rabatek biega wnuczka – a wraz z nią w ogrodzie pojawia się nowy, na razie mały kwiatek. Wiadomo, że będzie trwał tak długo, jak długo żyć będzie wnuczka, a potem zniknie bez śladu, a na jego miejscu wyrośnie nowy sztuczny kwiat.

Opowiedziana, a właściwie nieopowiedziana naprawdę historia prozatorska uzupełniona jest wierszem, którego każdy wers stanowi jednocześnie komentarz dla całostronicowej ilustracji. W tym wierszu, a przynajmniej w jego polskim przekładzie, pojawia się pewne wyjaśnienie nieobecności babci – ta razem z kwiatem poszła do nieba. Tłumacz również w tym utworze eufemizuje umieranie, co sprawia, że łatwiej będzie wyjaśnić dzieciom rytm natury bez straszenia ich czy niepotrzebnego zasmucania. Zniknięcie babci nie wiąże się z cierpieniem czy przerażeniem, historia podsyca jeszcze naturalność tego zjawiska, a nadanie całości kształtu baśni sprawia, że łatwiej przyjąć wiadomość o nieuchronnym dla każdego losie. Realizm tej opowieści zatraca się w braku jasnego i logicznego wyjaśnienia zjawiska, sztuczny kwiat jest jedynie pretekstem do pokazania, że ludzie nie żyją wiecznie.

Autorka (właściwie dwoje autorów, wiersz jest dziełem projektanta graficznego) daje nam popis literackiej wrażliwości i talentu do obserwacji podbarwionej poetyckością. Nie chodzi tu przecież o porywającą fabułę, a o ogólny klimat, wytwarzany za sprawą nie zawsze konkretyzowanych scenek i powtarzalność zachowań. W wierszu widać z kolei niemal prozatorską precyzję – tu nie ma miejsca na redundantne opisy czy upajanie się słowem. W tym wypadku wiersz jest rodzajem skrótu, który porządkuje tekst i ukierunkowuje uwagę odbiorców. Uniemożliwia też linearną lekturę, a raczej zapewnia istnienie podwojonego czytania – żeby nie stracić zrytmizowanych i rymowanych fraz, trzeba bajkę rymowaną przeczytać po prostu osobno.

Także ilustracje w tym tomiku są dziełem autorki. Pojawiają się zawsze na prawej stronie i zajmują całą jej powierzchnię (wyłączając dolny margines – miejsce na wersy wiersza). W tych artystycznych malunkach ludzie mają nieco zdeformowane sylwetki i twarze, za to kwiaty są artystycznym majstersztykiem. Nie zawsze obrazy są dosłownym powieleniem treści historii, czasem dopowiadają jej elementy lub stanowią drobne, mało istotne z punktu widzenia fabuły dopowiedzenie. O wysokiej jakości tomiku świadczyć może pierwsza nagroda w Międzynarodowym Konkursie Pisarzy i Ilustratorów Książek dla Dzieci w kategorii książek dla dzieci w wieku od 6 do 9 lat.

Bobbi Brown: Perfekcyjny makijaż

2012-01-15T21:53:00.000+01:00

Galaktyka, Łódź 2011.

Sekrety makijażu

Na rynku mnóstwo jest wszelkiego rodzaju poradników. Profesjonaliści – uznani i doceniani – dzielą się ze zwykłymi odbiorcami wiedzą i doświadczeniem. W tematycznej różnorodności znalazło się także miejsce dla sztuki makijażu: Bobbi Brown opowiada czytelniczkom o tajnikach zawodu makijażysty – pomaga swoją publikacją zwykłym odbiorczyniom, a także kolegom po fachu, bo „Perfekcyjny makijaż” przedstawia również drogę do kariery w tym zawodzie. Chociaż autorka ma własną firmę kosmetyczną (o której parę razy mimochodem przypomina), nie reklamuje w tomie własnych produktów, nie interesuje jej przywoływanie firm, a ogólna refleksja nad dostępnymi kosmetykami. Podejmowanie decyzji i eksperymentowanie z przyborami do makijażu pozostawia odbiorczyniom.

Wzorem chociażby plastycznych podręczników, rozpoczyna Brown od właściwej pielęgnacji skóry oraz od kompletowania kosmetyczki – a raczej kosmetyczek, bo według autorki najlepiej mieć kilka zestawów na różne okazje (wyjście wieczorowe czy do klubu fitness). W poradach dotyczących zakupów zwraca specjalnie uwagę na termin ważności kosmetyku. DO tematu dbania o skórę podchodzi poważnie, pisząc także o zasadach odżywiania się czy o trybie życia. Przedstawia charakterystyczne rodzaje skóry i problemy, z którymi mierzą się panie. Rozdział o pielęgnacji kończy wykaz składników kosmetyków – autorka rozszyfrowuje tajemniczo brzmiące nazwy i ich wpływ na ciało.

Właściwy makijaż zaczyna od pokazu stosowania korektora. Brown przyznaje się w książce, że jest przeciwniczką cieni pod oczami – na kilku przykładach zatem przedstawia różnice „przed” i „po” – używa korektora tylko przy malowaniu jednego oka, więc dzięki zdjęciu całej twarzy czytelniczki mogą od razu sprawdzić sensowność używania kosmetyku. W dalszej części książki koncentruje się na wyborze i sposobie aplikowania pudru, stosowaniu samoopalacza i bronzera, różu, szminek i koloru na brwi oraz cieni do powiek. Cierpliwie, krok po kroku, pisze o stosowaniu kolejnych kosmetyków (a wszystko ilustrowane jest zdjęciami ale nie schematami czy rysunkami, jakie można znaleźć w kolorowych magazynach). Autorka przy tekście uwzględnia różne kolory skóry, a po pewnym czasie ogranicza się do dodawania porad dla kobiet o azjatyckich rysach. Kiedy kończy partię przeznaczoną dla amatorek – pełną podpowiedzi i porad, rozwiązań możliwych problemów i pomocy w rodzaju zestawień kolorów, przechodzi do bardziej zaawansowanego poziomu. W drugim etapie pisze o makijażach specjalnych, chociaż bardziej stara się zaproponować proste sztuczki i techniki niż konkretne rozwiązania. Wśród rozdziałów pojawia się tu makijaż ślubny, wieczorowy, makijaż dla nastolatki i kobiety dojrzałej, kobiety w ciąży czy zmęczonej po ciężkim dniu. Wreszcie w ostatniej części tomu znajdują się porady dla fachowców. Brown przekonuje, że warto z makijażem eksperymentować, ale podpowiada też, jak zachować profesjonalizm. Uczy, co powinno znajdować się zawsze pod ręką i co zabierać do pracy – czyli kompletowania kosmetyczki makijażystki, budowania własnego portfolio czy zachowania podczas pokazów mody albo na planie filmowym. Cały tom kończy się krótką i dowcipną historią makijażu od czasów prehistorycznych.

Książka pełna jest artystycznych zdjęć, przedstawiających faktury i barwy rozmaitych kosmetyków. Te wypełniacze miejsca przykuwają wzrok i budzą zainteresowanie – owszem, mnóstwo tu również fotografii o przeznaczeniu użytkowym – te jednak nie zachwycają tak bardzo jak artystyczne impresje.
Autorka utrzymuje styl poradnikowo-magazynowy w pisaniu – stawia na krótkie porady i wskazówki, wypunktowane elementy i redukowane do minimum informacje. Ważne, że to komentarze i uwagi rzeczowe, przydatne dla odbiorczyń.

Waldemar Pernach: Wzorowy pacjent. Opowieści warszawskie z PRL-u

2012-01-14T20:28:00.000+01:00

Trio, Warszawa 2011.

Świadectwo w powieści

Wiele zapewne powstawało zapisków dotyczących czasów PRL-u – prywatnych przeżyć, znajomości i doświadczeń, które czasem zazębiały się z wielką historią. Istotne dla autorów, rzadko kiedy zyskują szansę, by przebić się do powszechnej świadomości – zresztą tylko nieliczne wspomnienia mogą zaintrygować. Nie wystarczy przecież subiektywne odzwierciedlanie faktów i lekkie pióro – trzeba jeszcze umiejętnie połączyć historię dużą i małą, wyważyć proporcje w tekście, nie traktować publikacji wyłącznie jako okazji do zaprezentowania własnych poglądów, jedynie słusznych i powiązanych z próbą przedstawiania siebie jako ideału.

Waldemar Pernach ma do opowiedzenia całkiem sporo, a przy tym jest w stanie przekonać do siebie czytelników. Nie chce jednak zarzucać ich strzępkami wspomnień, więc uzasadnia przytaczanie skrawków przeszłości quasi-fabularną ramą. W szpitalnym pokoju przebywa dwóch pacjentów. Jeden nie chce się zgodzić na tajemniczy zabieg, drugi (zwany Drugim) zachwyca się seksowną pielęgniarką. Żeby zabić czas, obaj powracają pamięcią do czasów powojennych, prezentują młodość w latach 50. i szybko przeskakują do okolic stanu wojennego. Dzielą się wrażeniami i przeżyciami, ze zdumieniem niekiedy odkrywając wspólnotę doświadczeń i podobieństwo losu. W tych zwierzeniach pojawiają się ludzie różni, część z nich podporządkowana jest niemal literackim już stereotypom – i konfidenta, i kombinatora można by w zasadzie przenieść do dowolnej książki poświęconej minionemu okresowi – ale wszystko to przeniknięte jest autentyzmem i prywatnością do tego stopnia, że bez przerwy budzi ciekawość. U Pernacha poglądy zostają zepchnięte na dalszy plan przez fakty: to nie książka agitacyjna a wspomnieniowa, pozbawiona prób uporządkowania życiowego chaosu. Celem jest w niej opowieść, zachowanie pamięci, prywatne świadectwo. Miniaturami z przeszłości autor od początku uwodzi czytelników – a już całkowicie zdobywa ich z chwilą włączenia do tomu „Dziennika pisanego nocami” – zapisków żony Drugiego z jego internowania. Zmienia się tutaj rytm prozy i sposób prowadzenia narracji – z prostego, rzeczowego i opisowego relacjonowania wydarzeń po latach odbiorcy przechodzą nagle w przeżycia spisywane na gorąco, bezpośrednie i nieoszlifowane, emocjonalne, ale i skrótowe, bardziej informacyjne niż literackie, szczere, bezpośrednie i gwałtowne. W tej – centralnej – partii tomu z całą siłą wybrzmiewa bezradność, ale i determinacja. Nie ma tu stylizacji, jest za to komunikat, próba uchwycenia się czegoś pewnego i stałego, chęć odzyskania stabilizacji. Szczery dziennik bardzo dobrze koresponduje z opowieściami dwóch mężczyzn – po nim zwierzenia stają się dłuższe, a uwaga przechodzi z wydarzeń na postawy.

Pernach mimo nie do końca przekonującej ramy dla wspomnień, wybrał najlepszy dla nich możliwy kształt. Fabularyzowanie pozwoliło mu na szybki kontakt z odbiorców, który, skuszony początkowymi niewinnymi skojarzeniami z powojennej Warszawy, nie odłoży książki nawet wtedy, gdy historia zacznie mieć nad bohaterami przewagę. Pojedynek na wspomnienia umożliwia zmienną formę migawek z przeszłości. Autor nie musi dzięki temu wyrównywać i przycinać strzępków anegdot i wrażeń, może tworzyć dynamikę tej (niby) powieści przez operowanie długością miniatur i czytelniczą niepewnością co do tożsamości bohaterów. Od czasu do czasu dyskretnie przemyca jeszcze nawiązania do sztuki, jakby chciał wybić postacie z szarego społeczeństwa i zasugerować ich status. Jest „Wzorowy pacjent” książką ciekawą, a i zgrabnie napisaną.

Petra Finy: Biała księżniczka i Złoty Smok

2012-01-13T22:52:00.000+01:00

Namas, Poznań 2011.

Cena inności

W baśniach przenoszących czytelników do krain Dalekiego Wschodu, poza egzotyką płynącą z odmiennej kultury, charakterystyczne są zwykle mało przewidywalne z punktu widzenia Europejczyków fabuły. Petra Finy proponuje dzieciom taką właśnie piękną opowieść, której rozwój zaskoczy odbiorców, bo mimo prostych podziałów na dobro i zło i jednego kierunku wyprawy, nie ma tu realistycznego rozwiązania.

„Biała księżniczka i Złoty Smok” to bajka urzekająca nie tylko za sprawą dychotomicznych rozgraniczeń, ale i z uwagi na stałą obecność kolorów w planie tekstu. Historia, dzięki licznym porównaniom i ciągłym powtórzeniom kolorystycznych epitetów, zainicjowanym już w tytule i konsekwentnie prowadzonym do końca drobnej a wciągającej i ślicznie wydanej książki, zyskuje na prawdopodobieństwie (oczywiście w baśniowym wymiarze). Bohaterka, chociaż do przesady idealizowana, nabiera życia właśnie w ogromie pomysłowych i twórczych skojarzeń, silnie działających na zmysły odbiorców. W tej baśni królowałaby przesada, gdyby nie fakt, że hiperbole są jednym z podstawowych składników całości, nadają opowieści charakterystyczny baśniowy klimat i wyczarowują bohaterkę z literackiej nicości.

Chińska księżniczka Bai jest obiektem zachwytów wszystkich poza przeszło setką zalotników. Jej uroda przyćmiewa najdoskonalsze wytwory natury, niestety alabastrowa – a nie żółta – skóra uniemożliwia księżniczce Bai znalezienie ukochanego. Wszyscy wolą kobiety o żółtej skrze, nawet jeśli te chętnie malują twarze na biało. W ten sposób baśń dość szybko przeradza się w opowieść o odmienności i płynącym z niej wykluczeniu. Księżniczka Bai, wzorem baśniowych poprzedników, musi opuścić rodzinne strony i w poszukiwaniu szczęścia wyruszyć w odległe krainy. Niełatwo będzie jej odnaleźć się w innym świecie, bo ludzie nie tolerują odmienności i lubią, gdy wszystko jest jednakowe. Do księżniczki Bai należeć zatem będzie pewna bardzo trudna i odmieniająca los decyzja – tu opowieść jednoznacznie przejdzie w świat magii.

Petra Finy pod pozorami egzotycznej i „nieprawdziwej” historii przedstawia zwyczajny świat. Posługuje się karykaturą i przerysowaniem, żeby w jak najprostszy sposób dotrzeć do wyobraźni małych odbiorców, ale w swojej baśni przybliża się do mechanizmów działających w społeczeństwach dawniej i dziś. Prezentuje dramat bohaterki rzekomo idealnej, postaci, która ma wszystko poza akceptacją bliźnich. Księżniczka Bai za swoją odmienność skazana jest na społeczne wykluczenie i samotność, nie może zjednać sobie przyjaciół ani urodą, ani wspaniałym charakterem, ani bogactwem – cecha, która nie powinna mieć większego znaczenia, rujnuje jej egzystencję. Na tym przykładzie dzieci poznają smak odrzucenia – i dowiedzą się, jak łatwo jest zranić kogoś niezasługującego na okrutny los.

Poza przesłaniem zwraca tu uwagę realizacja tekstowa i opracowanie graficzne. W tekście barokowy przepych w zakresie środków stylistycznych łączy się z typową dla baśni prostotą w opisie akcji. Obrazy Mari Takács z kolei przyciągają wzrok ze względu na sposób wykonania i barwy. Ślady faktury papieru i farb to znak rozpoznawczy tych grafik, stosunkowo rzadki dziś w książkach dla dzieci. Ilustratorka zdecydowała się także na operowanie niemal filmowymi zbliżeniami, by jak najpełniej ukazywać silne emocje, targające bohaterami. Te rysunki, nienaiwne, a niemal dorosłe, przypadną do gustu nawet najbardziej wymagającym odbiorcom.

Roger Hicks, Frances Schultz, Steve Luck: Fotografia aktu. Stylizacja - techniki - oświetlenie

2012-01-12T19:51:00.001+01:00

Galaktyka, Łódź 2011.

Piękno ciała i światła

Galaktyka kontynuuje wydawanie albumowych poradników dotyczących światła w fotografii – „Fotografia aktu” to książka o sporej objętości (prawie 400 stron), zbierająca prace różnych artystów. Podstawowym tematem staje się tu ponownie oświetlenie modeli, wątek poboczny stanowi zagadnienie podejścia do pozujących – a także same pomysły na fotografowanie ludzkiego ciała. Autorzy tomu wyjaśniają, że dobór zdjęć dyktowany był wrażeniami estetycznymi, odtwarzanie schematów świateł następowało dopiero w drugiej kolejności, jednak mnóstwo tu ujęć, w których właśnie światło staje się najważniejsze.

Roger Hicks, Frances Schultz i Steve Luck zdecydowali się na fotografię aktu spojrzeć od strony artystycznej, ale i marketingowej. Przypominają zatem zdjęcia wykorzystywane w reklamach, proponują też fotografie o zabarwieniu erotycznym. W ten sposób chcą poszerzyć krąg zainteresowanych publikacją odbiorców – piszą zresztą we wstępie, że fotografie prowokacyjne dają sporą możliwość zarobkowania. Jednak w całej książce nie znajdziemy prac kiczowatych, wulgarnych czy wywołujących niesmak. Co ciekawe, przekonani o słuszności swoich wyborów, autorzy książki mocno się asekurują, nieustannie przypominając o kwestii gustu czytelników, jakby cały czas bali się oskarżenia o przekraczanie granic dobrego smaku i przyzwoitości. Niesłusznie, bo w „Fotografii aktu” ciało ludzkie staje się składnikiem sztuki, nie ma tu pornografii. Mało tego – umowny może być też dobór materiału do rozdziałów – zdjęcia z jednych partii książki mogłyby spokojnie trafić jako ilustracje do części innych. I tak liczy się przede wszystkim aranżacja uzależniona od pomysłu na światła.

Mamy tu do czynienia z najbardziej praktycznym i sprawdzonym układem treści – wielkoformatowym fotografiom (zajmującym stronę lub dwie) towarzyszy krótki opis dotyczący atmosfery zdjęcia, schemat oświetlenia i komentarz do tego schematu. Na marginesie zostały dodane informacje mniej istotne: przeznaczenie zdjęcia, nazwisko lub pseudonim modelki, elementy potrzebne do zaaranżowania fotografii. Do tego dochodzą krótkie wskazówki dla fotografujących, czasem też komentarz fotografa. W opisie zostały też umieszczone wiadomości dodatkowe, na przykład o farbach lub oliwce, która zapewnia błyszczącą skórę, filtrach na reflektorach czy o trudnościach płynących z samego pomysłu na ujęcie. Jednym słowem mieści się tu wszystko, co oglądający chcieliby wiedzieć o kulisach powstawania zdjęcia.

Autorzy często przypominają, jak ważne jest zapewnienie modelce odpowiednich warunków pracy, jakby spodziewali się, że po książkę sięgną nie profesjonaliści a niewyżyci seksualnie maniacy. Obok asekurowania się proponują jednak i ciekawe spojrzenie na fotografię aktu – piszą między innymi o ujęciach z pogranicza symbolu i abstrakcji, o przekraczaniu granic, akcesoriach czy rekwizytach – a także o wzorach, które można, dzięki slajdom, rzucić na ciało modelki. Ta książka stanowi również źródło pomysłów na wysmakowane zdjęcia. Przede wszystkim jednak uświadamia, jak światłem opowiadać konkretne historie. W większości przypadków piękno ciała (modelek, modeli i par, bo autorzy nie skupiają się tylko na żeńskich aktach) może zaistnieć naprawdę dopiero po odpowiednim, często wyłamującym się ze schematów, oświetleniu. Obecność wielu artystów zapewnia różnorodność proponowanych aktów, a i wizji oświetlenia – z tego względu tom da się oglądać między innymi jako skarbnicę podpowiedzi i inspiracji. Autorzy udowodnili, jak wiele opowieści kryje się za motywem aktu – i na ile różnych sposobów można ten temat realizować.

Taylor Chang-Babaian: Stylowy makijaż oczu

2012-01-11T20:27:00.000+01:00

Galaktyka, Łódź 2011.

Spojrzenie na… spojrzenie

W kolorowych magazynach dla pań temat malowania oczu powraca regularnie i cieszy się stałą popularnością wśród czytelniczek. Na rynku księgarskim pojawił się teraz poradnik, który gromadzi fachowe wskazówki dotyczące makijażu oczu i pozwala kobietom cieszyć się możliwościami, jakie dają najnowsze linie kosmetyków. Autorka, Taylor Chang-Babaian, chce nauczyć odbiorczynie profesjonalnego makijażu oczu, a do tego i zachęcić je do eksperymentowania w tej dziedzinie. Kieruje swój tom (a właściwie album) do dwóch grup odbiorczyń – do tych pań, które nie potrafią się malować i do tych, które wprawiły się już w tej dziedzinie, ale szukają nowych inspiracji i podpowiedzi.

Jak na podręcznik przystało, rozpoczyna się „Stylowy makijaż oczu” od całkowitych podstaw – autorka na początek zajmuje się tematem pielęgnacji okolic oczu, proponuje też czytelniczkom schemat „budowy oka” – z punktu widzenia wizażysty, nie biologa. Zwraca uwagę na przestrzeganie higieny, zwłaszcza przy aplikowaniu sobie próbek kosmetyków – przypuszczam, że spora część odbiorczyń nie pomyślałaby nawet o niektórych przestrogach i zasadach przy sięganiu po sklepowe testery. Chang-Babaian podejmuje również temat przekrwionych czy zmęczonych oczu, podpowiada, jak dobrać kolory i jak zamaskować zmęczenie.

Właściwa „makijażowa” partia tomu zaczyna się od tematu regulowania kształtu brwi. Autorka mówi, jak wyznaczać łuk i jak dopasowywać wygląd brwi do oczu. Omawia rodzaje szczoteczek i pędzelków pomocnych przy pielęgnacji brwi. Kiedy przechodzi do rzęs, dość mocno eksponuje możliwości, jakie dają kobietom sztuczne rzęsy – kwestie związane z zalotkami czy doborem maskary to zaledwie wprowadzenie w temat – autorce zależy na tym, żeby obalić mity dotyczące nienaturalnego wyglądu sztucznych rzęs. Dokonuje przeglądu kosmetyków, przedstawia ich wady i zalety, przydatność w określonych sytuacjach. Często nawiązuje mimochodem do własnych rozwiązań i osobistych przekonań – jeśli natomiast sama nie stosuje proponowanej akurat metody, przywołuje opinie innych (zwykle przybiera to formę niedookreślonych „kobiet, które cenią…”). Dąży w ten sposób do obiektywnego przeglądu możliwości.

Potem rozpoczyna się seria propozycji makijażu dla oczu o określonym kształcie (między innymi głęboko osadzonych czy – z problemem opadającej powieki). To jakby przepisy, w punktach zaprezentowane kolejne kroki i zadania. W części przypadków autorka proponuje przełamanie oczywistego stylu, wskazując, jak uzyskać efekt bardziej drapieżnego czy zmysłowego spojrzenia. Uczy przede „przydymionego” oka i eksperymentowania z kolorami cieni. Także okularniczki znajdą tu coś dla siebie – ale uwaga! autorka koncentruje się tylko na kształtach i kolorach oprawek, nie porusza natomiast tematu wartości szkieł. Proponuje poza tym makijaże wieczorowe, oryginalne (na przykład z ozdobnych cekinów) i pisze o dbaniu o oczy w każdym wieku (przypomina o zadaniach dla trzydziesto- czy czterdziestolatek i kobiet starszych), obala mity o tym, czego nie wypada dojrzałym paniom. Wszystko jest tu podane prosto i rzeczowo.

Osobnym zagadnieniem są fotografie – Albert Sanchez ilustruje cały wywód Chang-Babaian, kolejnymi zdjęciami uświadamia odbiorczyniom różnice w prawidłowym i nieprawidłowym regulowaniu brwi, zasady aplikowania kosmetyków i pomysły na ozdobienie oczu. Jego prace, chociaż przecież podporządkowane funkcji użytkowej, nacechowane są także artyzmem. Mogą zachęcić odbiorczynie do wprawiania się w sztuce malowania oczu, ale też przyciągają wzrok.

Paweł Wakuła: Kajtek i Yetik

2012-01-10T20:16:00.001+01:00

Literatura, Poznań 2010.

Przyjaźń i przygoda

Smak klasyki, zmysł humoru, wyobraźnia przeniesiona do rzeczywistości i lekkie pióro – tym Paweł Wakuła przekonuje do siebie. Tom „Kajtek i Yetik” cieszy tradycyjnymi przygodami i dowcipem – to książka, na którą warto zwrócić uwagę dzieci, na pewno wygra z innymi rozrywkami. Bo w końcu każdy chciałby mieć takiego przyjaciela jak Yetik. Zwłaszcza Kajtek.

Kajtek nie ma przyjaciół, dręczony przez dzieci sąsiadów niechętnie wychodzi z domu: woli czytać książki i marzyć o doświadczeniach bohaterów ulubionych lektur. Jeszcze nie wie, że w willi obok mieszka prawdziwy kapitan. Przypuszcza za to, że po zmroku krąży po okolicy Wielka Krwiożercza Zmutowana Wiewiórka. Wszystko zmienia się z chwilą, gdy w ogrodzie zoologicznym poznaje Yetika – stwora niepodobnego do innych zwierząt, inteligentnego i silnego, wielkiego i dobrodusznego. Yetik bez trudu radzi sobie z wrogami, a w dodatku przyjaźni się z kapitanem Rumplem – a kapitan ma u siebie tajemniczą mapę skarbów. Tak zaczyna się powieść głęboko zakorzeniona w krainie fantazji. Yetik, kapitan i Kajtek muszą przeprowadzić ważne śledztwo, a potem stoczyć walkę ze złym bratem kapitana – będzie się tu sporo działo.

Paweł Wakuła nawiązuje tematem do najbardziej przez maluchy pożądanych historii awanturniczych. Wykorzystuje konwencje literackie, lekko je parodiując i momentami zniekształcając – a to za sprawą prześmiewczego stylu, który przenika narrację. Autor sięga po system dowcipnych przypisów, w których ironiczny opowiadacz może dzielić się zgryźliwymi czasem uwagami (te wprowadzają dodatkowy komizm) i dopowiedzeniami mocno prześmiewczymi. Czasami w tych marginesowych dopiskach Wakuła rozbija frazeologizmy, niekiedy wprowadza… satyrę obyczajową (za cel wziął tu sobie niezbyt błyskotliwego policjanta – i stereotyp wolno myślącego funkcjonariusza konsekwentnie utrzymuje).

Daje też Wakuła popis wyobraźni, zwłaszcza przy omawianiu wyjątkowych gatunków zwierząt zamieszkujących zoo. Przegląd niezwykłych obrazów stanowi dobre wprowadzenie do powieściowego świata, w którym wszystko, choć niby normalne, zyskuje nagle inny wymiar. Autor nie jest zwolennikiem przewidywalnych, dydaktycznych i bezpiecznych fabuł: na pierwszy plan wprawdzie wysuwa się przyjaźń rywalizująca z miłą przygodą, ale droga do celu będzie dla bohaterów bardzo trudna. Tu warto wspomnieć o graniu z domysłami czytelników – kiedy rozwiązanie wydaje się oczywiste, Wakuła rezygnuje z niego i natychmiast podsuwa dzieciom wyjście alternatywne – jednak to nie może być skuteczne, odbiorców czeka zatem nie lada rozczarowanie. Kiedy już je przeżyją, znajdzie się kolejny przywracający nadzieję zabieg – w ten sposób Wakuła podbija ciągle emocje i utrzymuje koncentrację dzieci na stałym poziomie.

Książka napisana z humorem z jednej strony podtrzymuje tradycje literatury czwartej, imponuje staroświeckością (czy też brakiem modnych dzisiaj pomysłów na rozwój akcji), z drugiej natomiast niesie miłe odświeżenie schematów. Najważniejsze jest w niej to, że budzi ciekawość, sympatia wobec bohaterów (przynajmniej tych dobrych) okazuje się bardzo silna – i przyczynia się do zainteresowania żywymi przygodami. Trzeba też wspomnieć o tym, że Paweł Wakuła sam ilustrował tom. Rysunki utrzymał w stylu komiksowo-satyrycznym. Pewna kreska i wyraziste twarze bohaterów oraz zabawne często sytuacje – to sprawia, że chociaż grafiki mają być tylko dodatkiem do powieści, bardzo ją uatrakcyjniają. Do tego Wakuła proponuje też kilka kolorowych pełnostronicowych ilustracji z podpisami-cytatami z książki. To znów przypomnienie dawnych publikacji z zakresu literatury czwartej.

Agata Widzowska-Pasiak: Myszka Precelka nie umie się dzielić

2012-01-09T21:40:00.000+01:00

Wilga, Warszawa 2010.

Radość dzielenia się

Myszka Precelka, bohaterka książeczek Agaty Widzowskiej-Pasiak, przeżywa rozmaite przygody o zabarwieniu dydaktycznym. W klasycznych opowiastkach imitujących te opowiadane dzieciom na dobranoc autorka przedstawia myszkę w sytuacjach zrozumiałych dla maluchów – i prowadzi akcję tak, by Precelka, a wraz z nią i odbiorcy, nauczyła się czegoś ważnego o życiu i postępowaniu. Żeby kilkulatki nie przegapiły ważnej lekcji, wyniesionej z lektury, autorka stawia na przypominanie istotnych reguł: na koniec tomu, więc i na zamknięcie określonego rodzaju przygód, mysia bohaterka zapisuje sobie, czego się dowiedziała – a najważniejszą myśl w ogóle wpisuje wielkimi literami. Trudno byłoby przeoczyć tak wyraźny morał. Precelka razem z całą rodziną mieszka w bibliotece – miejscu dobrym do snucia opowieści, które zresztą myszka – jako pasjonatka książek – bardzo lubi. I to biblioteka stanie się ważną areną wydarzeń z tomiku „Precelka nie umie się dzielić”. Oto bowiem myszka zaczyna zdradzać egoistyczne myśli. Najpierw nie chce częstować innych myszy pysznym serem, w zamian za to proponuje im tylko dziury i przekonana jest dość długo o swojej hojności. Z tej drogi ładnego absurdu Widzowska-Pasiak schodzi, gdy na pierwszy plan wysuwa się kwestia szanowania książek. Część czytelników bowiem oddaje do biblioteki tomy bardzo zniszczone – i często pobrudzone jedzeniem. Precelka nie znosi takiego zachowania i ma zamiar uratować swoje ulubione historie przed tymi, którzy postępują jak prosiaki i są flejtuchami (tak ludzi ocenia mysz). Planuje założyć własną bibliotekę, do której nikt nie będzie miał dostępu. Po raz kolejny ujawnia się zatem podstawowy problem: Precelka nie umie się dzielić. Chociaż ma sporo racji w trosce o książki, musi dostać nauczkę, by przestała być samolubna.

Mała myszka przekona się na własnej skórze, dlaczego przyjemnie się dzielić i dowie się, dlaczego postępowała niewłaściwie – a wszystko to w zgrabnej historyjce, która parę razy wywołać może dreszczyk emocji, mimo wyraźnego pedagogicznego zacięcia. W świecie bohaterki panują w końcu zasady, do których powinny się stosować także dzieci. Z Precelką łatwiej będzie je poznać, przyswoić i zapamiętać.

Agata Widzowska-Pasiak prowadzi swoje opowiastki lekko i proponuje dzieciom nie tylko budzącą ciekawość fabułę, ale i ładny literacko opis. Jej bajki nadają się do czytania przed snem, bo nie wystraszą maluchów, za to zawierają w sobie zrytmizowane opisy i wierszyki, które dobrze ukołyszą do snu. Myszka Precelka to bohaterka sympatyczna – niczym szczególnym wśród innych postaci literatury czwartej się nie wyróżnia, ale też i nie musi; to, co robi, wystarczy, żeby wciągnąć dzieci w opowieść. Cała seria o myszce Precelce została też wydana w sposób, który budzi zachwyt. Precelka, choć jak każdy ma sporo wad, stanie się przyjaciółką małych odbiorców i przewodniczką po skomplikowanym świecie.

Martin Widmark: Tajemnica szafranu

2012-01-08T21:15:00.000+01:00

Zakamarki, Poznań 2011.

Znikająca przyprawa

Nie zawsze Martin Widmark postępuje według wygodnego schematu w swoich minipowieściach z serii „Biuro Detektywistyczne Lassego i Mai”, a najlepszym na to dowodem jest część zatytułowana „Tajemnica szafranu”. Na jej kartach powracają już znani z wcześniejszych książek przestępcy, a Lasse i Maja muszą się sporo nabiegać, by nadążyć za rozwojem sytuacji. Oczywiście dzielne dzieci i tym razem odniosą sukces, ale ponieważ autor nieco zmyli na początku tropy, mali czytelnicy będą musieli bardzo uważać, by nie wpaść na fałszywy trop.

W „Tajemnicy szafranu” zagrożone są nadchodzące święta – bez drogiej przyprawy nie da się przecież przyrządzić ani pysznych bułeczek, ani zupy rybnej – a smaki te nierozerwalnie łączą się ze świąteczną atmosferą. Tymczasem ze sklepu ginie cały zapas tej przyprawy. Lasse i Maja przypadkowo znajdują się w centrum wydarzeń – wysłani do sklepu po szafran bezpośrednio odczują działanie wyjątkowo perfidnego złodzieja. A przy okazji przekonają się, jak bardzo mylić mogą ślady zostawione na świeżym śniegu.

Zwykle w określonym miejscu – miejscu popełnienia przestępstwa – pojawia się trzech podejrzanych, pośród których znajduje się i sprawca, którego należy tylko wskazać (lub złapać na gorącym uczynku). Tym razem jednak wytypowanie trzech potencjalnych przestępców nic nie da, zuchwałej kradzieży dokonuje ktoś inny. Lasse i Maja zyskają cały szereg przesłanek i tropów – muszą je tylko zgrabnie ze sobą powiązać, by wszystko stało się jasne, szafran wrócił na półki, a przestępcy ponieśli karę. Przed happy endową sielanką czeka ich zatem sporo pracy umysłowej, a i fizycznej, bo przecież dowody same nie pchają się małym detektywom w ręce. Trzeba mieć oczy szeroko otwarte – i dotyczy to także czytelników, bo i oni mogą pobawić się w śledczych i łączyć ze sobą zaobserwowane fakty.

A skoro tym razem Lasse i Maja przeprowadzają bardziej niż zwykle skomplikowane procesy wyciągania wniosków, zadanie odbiorcom ułatwia nieco Helena Willis, ilustratorka, która na kilku rysunkach przedstawia po prostu tok myślenia i działania dzieci. Z takimi ściągami nadążanie za bohaterami nie powinno już nikomu sprawiać problemów – nie trzeba się będzie cofać w lekturze, żeby jeszcze raz sprawdzić kolejne etapy działania, wystarczy ilustracja, by przypomnieć sobie akcję. To dobre rozwiązanie w książce, w której bardziej niż zwykle zdynamizowana fabuła może odwracać uwagę od kryminalnej zagadki.

Martin Widmark dostarcza dzieciom rozrywki umysłowej i lekturowej przyjemności. Wybiera najlepszy sposób, żeby zainteresować małych odbiorców i odpędzić od nich nudę: proponuje w końcu niemal dorosłą serię: z prawdziwymi przestępcami, problemami do rozwikłania i tajemnicami, które da się rozwiązać metodą dedukcji. Może zatem autor rozwijać u dzieci logiczne myślenie – obok nauki czytania, bo mało który amator detektywistycznych zagadek przeszedłby obojętnie obok książki, którą da radę samodzielnie poznać.

Gimnastyka dla języka. Wiersze Małgorzaty Strzałkowskiej. Audiobook logopedyczny

2012-01-07T20:20:00.000+01:00

Media Rodzina, Poznań 2011.

Logopedia na wesoło

Po audiobooki logopedyczne sięgać powinny tylko dzieci z wadami wymowy? Niby racja, ale wiele straci ten, kto „Gimnastykę dla języka” z wierszami Małgorzaty Strzałkowskiej od siebie odsunie. Po pierwsze dlatego, że płyta zawiera naprawdę zabawne i skomplikowane pod względem brzmieniowym utwory, po drugie z uwagi na wykonawców – 52 wiersze czytają bowiem Anna Seniuk, Jerzy Stuhr i Piotr Fronczewski. Dla maluchów to okazja we wprawianiu się w sztuce poprawnego mówienia. Dla całej reszty – raj dla ucha i źródło niezłej rozrywki.

Małgorzata Strzałkowska bawi się słowami, nawarstwia wyrazy z naddatkiem określonych głosek lub zbitek głoskowych, komplikuje brzmienie, a przy tym zachowuje sensowną treść. Sensowną – to jest konsekwentną, ale też utrzymaną w tonie cudownego absurdu i humoru. Zadziwiające, że te onomatopeiczne i ekwilibrystyczne rymowanki prowadzą do przemyślanego finału, a w większości pojawiają się nawet puenty, nie zawsze przewidywalne. Zresztą trudno cokolwiek przewidzieć, gdy uwagę od potencjalnych zakończeń odciąga sama melodia słów: wierszyków Strzałkowskiej słucha się często z niedowierzaniem, że do czegoś takiego można doprowadzić, posługując się istniejącymi w języku polskim wyrazami. Rejestr trudno brzmiących słów i historii autorka uzupełnia o wyrazy dźwiękonaśladowcze, którymi bawi się z wyraźnym upodobaniem – jej radość tworzenia przekłada się na radość odbioru i chęć powtarzania tekstów. Tekstów niełatwych nawet dla dorosłych: na tym audiobooku każdy może poćwiczyć dykcję…

… Bo przypuszczalnie większość czytaczy-amatorów, odbiorców, którzy z aktorstwem (tym dobrym, nie serialowym) nie mają nic wspólnego, nie dorówna – przynajmniej na początku – znakomitym wykonawcom. Seniuk, Fronczewski i Stuhr czytają te wiersze mistrzowsko, dołączając interpretację, dzięki której nie będzie problemu z wyłuskaniem treści z utworów. Przy wyraźnej artykulacji nadużywane głoski zaczynają atakować słuchacza, po to, by zaprosić go do wspólnej zabawy. Teksty i ich wykonanie są na najwyższym możliwym poziomie. Obecność aktorów „swojskich”, znanych z filmów i dubbingów bajek sprawi, że ćwiczenia nie wydadzą się dzieciom niemożliwe do powtórzenia, a co za tym idzie – mali odbiorcy nie zniechęcą się do zadania. A zadanie wymaga sporego wysiłku.

Zestaw podzielony został na trzy części: „Nie tak trudno to powiedzieć”, „Oj, niełatwo to powiedzieć” i „Ekwilibrystyka języka” – dzięki temu zabiegowi stopniowo zwiększającemu poziom skomplikowania tekstów, dzieci mogą rzeczywiście się rozwijać i nie zostaną od razu rzucone na głęboką wodę. Co nie znaczy, że na początku pojawią się zadania banalne. Typowe „trudne” zwroty z języka potocznego tracą na znaczeniu przy tych utworach, które jednocześnie bawią, intrygują i budzą podziw. Strzałkowska maskuje pracę nad wymową dobrą zabawą – i w pełni jej się to udaje.

Płyta przygotowana przez logopedów zawiera też ćwiczenia – po każdym utworze Ewa Krajna (jedna z autorek wyboru) czyta co trudniejsze słowa i zwroty – można ich słuchać lub słuchać i powtarzać. Jednak daleko jej do dykcji aktorów i czasem lepiej po prostu po raz kolejny wysłuchać (bądź próbować się nauczyć) całego wierszyka.

Do płyty dołączona jest też książeczka z wybranymi zasadami wymowy – czasem wyjaśnienia są bardzo fachowe i części mniej zaangażowanych w temat dorosłych mogą sprawić nieco problemów, lecz to i tak tylko dodatek do płyty. W książeczce pojawiają się również ćwiczenia z płyty – i już po nich można się zorientować, przed jak wielkim wyzwaniem staną odbiorcy.
Nauka poprawnej wymowy nie musi być nudna i męcząca – może okazać się znakomitą zabawą, czego dowodem jest ta płyta.

Juliusz Słowacki: Kolęda; Julian Tuwim: Choinka; Emil Zegadłowicz: Kolęda

2012-01-06T21:44:00.002+01:00

Zysk i S-ka, Poznań 2011.

Święta w książce

Święta Bożego Narodzenia to również czas specyficzny dla rynku literackiego. W ostatnim kwartale ogromnym powodzeniem cieszą się nowe książki bestsellerowych autorów, a także publikacje z zakresu literatury czwartej. Od niedawna zauważyć można tendencję do tematyzowania utworów – atmosfera świąt przenika i do tekstów, które przede wszystkim na początku grudnia stają się towarem poszukiwanym przez odbiorców. Minęły już czasy, kiedy „Opowieść wigilijna” była jedynym dziełem kojarzonym z bożonarodzeniowymi klimatami.

Wydawnictwo Zysk i S-ka postanowiło wyjść naprzeciw oczekiwaniom czytelników i zaproponowało im świąteczną serię, niezwykłą, bo sięgającą do tradycji literatury polskiej. Z arcydzielnych utworów najznakomitszych pisarzy wyłuskane zostały drobiazgi odnoszące się do świątecznych symboli, zwyczajów i motywów – i te miniatury zyskały nową oprawę. W świątecznej serii pojawiły się między innymi tomiki „Choinka” Juliana Tuwima, „Kolęda” Emila Zegadłowicza i „Kolęda” Juliusza Słowackiego. Publikacje te łączy sposób wydania i rozwiązania autorskie, każda natomiast ma innego ilustratora, co ładnie przełamuje monotonię i ożywia cykl. Kwadratowe książeczki w grubych i twardych okładkach zawierają bardzo krótkie wiersze. Na stronie pojawiają się zatem nie więcej jak dwa wersy. Ogromny druk to nie tylko pomysł na optyczne rozbicie utworów, ale i ukłon w stronę najmłodszych, którzy będą mogli wprawiać się na tej serii w czytaniu. Tekst jest też gęsto przetykany ilustracjami, a właściwie momentami sprawia wrażenie, jakby był tylko dodatkiem do strony graficznej – jednak nie mamy tu do czynienia z przypadkowymi rymowankami, a z pracami najwybitniejszych – każdy wers zatem ma szansę właściwie i mocno wybrzmieć, bez obaw, że zginie przy rysunkach.

Trzej autorzy pokazują, w jak różny sposób mówić można o czasie świąt i jak operować bożonarodzeniowymi metaforami. U Tuwima symbole współgrają z pełnym magii językiem, zabawy słowne towarzyszą obrazowym scenkom. Wszystko tu jest nowe, odkrywcze i zachęca do tworzenia własnych interpretacji. Słowacki proponuje pastorałkę, przedstawiając radość świata ptaków z narodzenia Jezusa. W tym utworze wszyscy się śmieją i wesoło śpiewają – tę atmosferę podsyca jeszcze rymowanie łacińskich słów w pierwszej, opisowej partii tekstu. Druga część wraca w kierunku tradycyjnej kolędy. Egzotyczne zwroty zostają przetłumaczone w nawiasach, więc nikt nie będzie mieć problemów ze zrozumieniem treści. „Kolęda” Zegadłowicza to z kolei opowieść o błogosławieństwie od Dzieciątka. Każdy z trzech tekstów przynosi zatem inne spojrzenie na dni Bożego Narodzenia – ale i każdy pełen jest radości i świątecznego czy odświętnego nastroju, jednego z nieodłącznych składników dziecięcych zachwytów. Te utwory pomogą maluchom pozostać w uczuciu radosnego oczekiwania czy przeżywania świąt – co przecież składa się zawsze na jedne z piękniejszych wspomnień z beztroskich czasów.

Wanda Piskorska u Emila Zegadłowicza gra światłem. Jej ilustracje wypełniają całe strony, są kompletne, a przy tym mają magnetyczny urok, między innymi dzięki wprawnemu operowaniu rysunkowymi efektami świetlnymi. Scenki zwyczajne przenikają się tu z postaciami świetlistych aniołów, sceneria za każdym razem się zmienia. Katarzyna Sadowska tomik z tekstem Słowackiego ilustruje kreskówkowo i komputerowo (z ostrymi konturami kontrastuje rozmazane w programie graficznym tło, co momentami daje wrażenie głębi). Piotr Fąfrowicz u Tuwima wybiera proste i duże kształty, symbole i nieskomplikowane, lekko naiwne czasem w kresce motywy, dosłownie przedstawia to, co w wierszu zamienia się w metaforę.
Cała seria przynosi dziecięcy niemal zachwyt nad czasem niezwykłym. Pomaga dostrzec i zapamiętać to, co w Bożym Narodzeniu cieszy – i co zapewnia niezapomniane duchowe przeżycia.

Agata Widzowska-Pasiak: Myszka Precelka się nie nudzi

2012-01-05T20:30:00.000+01:00

Wilga, Warszawa 2011.

Sposób na nudę

Nuda to uczucie znane każdemu dziecku. Kiedy zabraknie pomysłu na zabawę, maluchy – w samej zabawie kreatywne wręcz imponująco – są bezradne. Ten stan zna dobrze Myszka Precelka, literackie wcielenie kilkulatków i przewodniczka po zwykłym życiu. Agata Widzowska-Pasiak, przedstawiając losy sympatycznej mieszkanki biblioteki w Orzeszkowie zadbała o to, by przygody Precelki były nie tylko wartościowe pod względem dydaktycznym, ale też inspirujące. Co prawda niekoniecznie tak, jakby to chętnie widziały dzieci, a jednak…

Precelka tym razem szuka swojego sposobu na odpędzenie nudy – w końcu ile można bawić się z pająkiem czy spać? Mała bohaterka ma ochotę na większą przygodę i w pogoni za emocjami wyrusza do pokoju pani Dody, bibliotekarki, która za myszami nie przepada. Wreszcie wpada na idealny pomysł – zabiera młodsze rodzeństwo do Strefy Ludzkiej Niechlujności i proponuje mecz w koszykówkę. Pod pretekstem tej gry myszki nieświadomie sprzątają park. Na szczęście autorka dobrze wie, że gdyby zaproponowała sprzątanie jako antidotum na nudę, straciłaby w oczach dzieci uznanie, a do tego zostałaby prawdopodobnie zaliczona w poczet marudnych i irytujących rodziców – więc spostrzeżenia z tajnego „Sekretnika” wyniesione przez Precelkę dotyczą uprawiania sportu, zabawy w miłym towarzystwie czy robienia czegoś pożytecznego. Tym samym „nudny” aspekt sprzątania zostaje skutecznie zamaskowany i zagadany, a zaufanie ze strony kilkulatków – nienaruszone.

Myszka Precelka dowiaduje się z tej przygody, że warto mieć swój sposób na nudę – chociaż może szkoda, że znajduje tylko jeden i odbiorcy będą musieli szukać samodzielnie innych rozwiązań. Autorka za to w jednej książeczce porusza aż trzy istotne dla dzieci tematy: wątek śmiecenia (przypomina o nim nie tylko zawoalowana gra w sprzątanie parku, ale także zamieszczone w tomiku rymowanki), kwestię rozprawiania się z nudą i – ledwie na początku zarysowany – temat korzyści czerpanych z czytania książek. Zresztą miłość do książek to motyw, który u Widzowskiej-Pasiak dość regularnie powraca, autorka przecież specjalnie domem myszy czyni bibliotekę, a Precelkę kreuje na wielką miłośniczkę lektur (poezji w szczególności). Nienachalnie, ale konsekwentnie przypomina się w tej serii o zasadach postępowania (przy czym nigdy autorka nie wychodzi poza tematy wiodące w danym tomiku, zapewne po to, by małym czytelnikom nie wprowadzać zbyt wielu nakazów naraz), beztroska z pozoru zabawa zawsze podporządkowana jest nauczce, którą trzeba dziecku przekazać. Na szczęście Widzowska-Pasiak do wszystkich dorosłych prawd i kodeksów pozwala bohaterce dojść samodzielnie, dzięki czemu jej opowiastki nie brzmią jak napomnienia i surowe uwagi ze strony dorosłych, a jak elementy samodzielnych odkryć, które niosą satysfakcję i sporo radości. W konsekwencji maluchy będą lepiej przyswajały wnioski Myszki Precelki i nie powinny się zniechęcać do moralizatorskich historii. W końcu Myszka Precelka naprawdę da się lubić.

Joanna Opiat-Bojarska: Kto wyłączy mój mózg?

2012-01-04T20:40:00.001+01:00

Zysk i S-ka, Poznań 2011.

Atak

W tych książkach scenariusz zwykle jest taki sam: młodą, pełną życia i energiczną osobę znienacka atakuje groźna choroba. Człowiek z dnia na dzień traci możliwość normalnego funkcjonowania, staje się uzależniony od pomocy innych i nie wie, czego jeszcze może się spodziewać. Niezdolny do samodzielnego poruszania się, lecz z prawidłowo funkcjonującym umysłem, zaczyna zastanawiać się nad własnymi priorytetami. A potem podejmuje walkę o wyzdrowienie. Spisywanie codziennych wyzwań okazuje się swoistą terapią, a potem – świadectwem niezłomności dla czytelników, nie tylko dotkniętych podobną chorobą. Pytanie, czy tego rodzaju wyznania traktować w kategoriach krytycznoliterackich czy emocjonalnych pozostaje otwarte; wiadomo, że po ten typ zapisków sięgną przede wszystkim czytelnicy świadomi wymogów i ograniczeń quasi-gatunku.

Joanna Opiat-Bojarska decyduje się jednak pamiętnik z okresu choroby uczynić bardziej literackim i skręca w stronę autobiograficznej powieści obyczajowej. Z blogowych zapisków tworzy krótkie relacje – migawki z kolejnych wyzwań w szpitalu, ale to nie wszystko, co ma do zaoferowania czytelnikom. Zaczyna się jednak niemal klasycznie: niedoleczona grypa przynosi dziwny ból i słabość mięśni. Joanna dowiaduje się, że cierpi na zespół Guillaina-Barrégo, choroba atakuje połączenia nerwów i mięśni – nagle ciało energicznej i nieskłonnej do użalania się nad sobą trzydziestolatki, szczęśliwej żony i matki dwuletniej dziewczynki, odmawia posłuszeństwa. Kobieta przykuta do łóżka nie potrafi samodzielnie przewrócić się z boku na bok, ani nawet przycisnąć guzika wzywającego pielęgniarkę. Ta, która wcześniej nie pozwalała sobie na chwilę słabości czy zależność od innych, zostaje skazana na pomoc przy najbardziej podstawowych czynnościach. Musi pokonać wstyd, zaakceptować własną niemoc, a złość na chorobę przekuć na postanowienie szybkiego powrotu do zdrowia i normalnego życia. Tymczasem w szpitalu na oddziale neurologicznym pojawiają się przeważnie pacjenci z uszkodzeniami mózgu. Joanna czuje, że kolejne awantury źle wpływają na jej psychikę – a skoro nie może wyłączyć własnego mózgu, skupia się na snuciu planów ozdrowieńczych.

Migawki ze szpitala i sytuacje, które byłyby w swojej absurdalności komiczne, gdyby nie krył się za nimi smutny obraz służby zdrowia i warunków, w jakich chorzy muszą przebywać, to jedna warstwa książki. Przetykane są one wyprawami w przeszłość: Joanna opowiada o swoich bliskich – chce wyzdrowieć, by niedługo zatańczyć na weselu przyjaciółki, Moniki – snuje więc historię przyjaźni od czasów pierwszych wspólnych kolonii, po spór, który omal nie przekreślił wszystkiego. Prezentuje też swojego męża, kłopoty z ojcem czy przeżycia związane z macierzyństwem, tak, by nie ograniczać się do choroby. Te krótkie retrospekcyjne wstawki nie mają porządku chronologicznego, a kolejne motywy pozwalają uszeregować punkty kulminacyjne różnych historii i rozmieścić je w książce tak, by tom „Kto wyłączy mój mózg?” czytało się naprawdę jak powieść.

Autorka nie użala się nad sobą (choć początkowo jest zrozpaczona), a z jej notatek przebija ogromna determinacja. To już nie optymistyczne założenia, że uda się wyzdrowieć – to agresywna i bezwzględna walka. Nie ma w książce tak charakterystycznego w wyznaniach chorych, pełnego pokory (nabytej za sprawą nowych przeżyć) tonu – jest za to zuchwała śmiałość, wręcz bezczelna roszczeniowa postawa. Z takim nastawieniem Opiat-Bojarska może dokonać niemożliwego i udowadnia innym, jak ważna jest wiara w odzyskanie w pełni sił. Choroba? Chociaż to przez nią pojawiła się ta historia, choroba schodzi na dalszy plan.

Alexandra Lapierre: Ludzie honoru

2012-01-03T20:29:00.001+01:00

WAM, Kraków 2011.

Prawdziwa powieść

Wielką historię buduje się z czynów jednostek – ale rzadko kiedy do zbiorowej świadomości przebijają się informacje o zachowaniach i decyzjach drugoplanowych postaci. Od czasu do czasu zapomniani w ten sposób przez pokolenia ludzie inspirują pisarzy i zyskują drugie życie w powieściach historycznych. „Ludzie honoru” to książka wyrosła na faktach i studiowaniu źródeł – zawiera między innymi fragmenty pamiętników, dotyczy rzeczywistych wydarzeń i chociaż momentami brzmi, jakby była opowieścią fikcyjną, podrasowaną na potrzeby współczesnej literatury rozrywkowej, oparta jest wyłącznie na zjawiskach prawdziwych. Alexandra Lapierre tworzy książkę dla tych, którzy tęsknią za tradycyjnym kodeksem wartości, czasami, w których honor nie był pustym hasłem a sprawą życia i śmierci. I chociaż przenosi odbiorców na Kaukaz, uczucia i emocje, które przywołuje, mają charakter uniwersalny.

Uwaga autorki koncentruje się na Dżamal al-Dinie, najstarszym synu Szamila – imama Dagestanu i Czeczenii. Dżamal al-Din staje się pretekstem do opowiedzenia cząstki związanej z czeczeńsko-rosyjskimi konfliktami, ale też katalizatorem obyczajowej warstwy tomu, brzmiącej jak fabularyzowana relacji. Bohater na skutek wymian zakładników trafia na dwór cara Mikołaja. Już jako dziecko postępuje według wpajanych przez ojca zasad, honor jest dla niego najważniejszy – bardziej istotny niż wolność. Jednak powoli przekonuje się do cara: nie ma pojęcia o jego okrucieństwie, skoro poznaje tylko dobroć i wyrozumiałość. W dodatku etap dojrzewania nieuchronnie wiąże się z sercowymi dylematami. Dżamal al-Din może nawet, wbrew przeciwnościom losu, poślubić rosyjską arystokratkę, którą z wzajemnością pokochał. Nie odetnie się jednak od swojej przeszłości.

Książka Alexandry Lapierre wyraźnie dzieli się na dwie części. Pierwsza związana jest z kaukaskim dzieciństwem bohatera. To świat gór, skalistych pustkowi, surowego krajobrazu i równie surowych zasad obowiązujących wśród ludzi Szamila. To rzeczywistość, którą współczesnym czytelnikom trzeba dobrze wytłumaczyć, obce jest w niej bowiem wszystko, od rytmu dnia po obyczaje i zasady rządzące życiem wspólnoty. Mnóstwo tu walk (opisywanych jednak przeważnie bez epatowania zbędnym okrucieństwem), lęku i niepewności. Druga część przenosi odbiorców do carskiej Rosji i to już obrazy znane między innymi z arcydzieł literatury. W tej partii wiele będzie opisów pięknych strojów, wystawnych przyjęć i sytuacji z otoczenia cara. Sam Dżamal al-Din po początkowym buncie i milczeniu także zacznie się angażować w nowe życie, a że car postanawia zapewnić mu dobrą opiekę, chłopiec nie zmarnuje nauk ojca. Poza różnicami tematycznymi te części książki dają się także podzielić z uwagi na narrację, bardzo podporządkowaną prezentowanym środowiskom. Lapierre subtelnie i już na planie tekstu potrafi zasygnalizować treść i atmosferę książki. Czerpie ze źródeł historycznych, które są dla niej wyraźnym natchnieniem, a nie więzami – prowadzi opowieść zgodnie z prawdą, ale jednocześnie wlewa w swojego bohatera życie, umie zaangażować czytelników w przygody odległego pod względem czasowym, kulturowym i terytorialnym człowieka. „Ludzie honoru” to powieść mięsista i barwna.

Agata Widzowska-Pasiak: Myszka Precelka szuka przyjaciela

2012-01-02T21:21:00.001+01:00

Wilga, Warszawa 2011.

Potrzeba bliskości

Agata Widzowska-Pasiak to kolejna autorka, która w literaturze czwartej proponuje serię opowiastek o małej zwierzęcej bohaterce, poznającej dopiero świat. Bohaterką jest tu Myszka Precelka – myszka razem z całą rodziną mieszka w bibliotece w Orzeszkowie i przeżywa rozmaite przygody – a wszystko po to, by na własnej skórze doświadczyć tego, co ma jej do zaoferowania rzeczywistość. W przyjaznym dzieciom cyklu (sygnowanym pomysłowo „babcia Krysia poleca”) niebezpieczeństw jest tylko tyle, by opowieści nie wionęły nudą, ale wszystko musi skończyć się dobrze – choć nie zawsze po myśli małej bohaterki.

Autorka nawiązuje do tradycji opowiadania dzieciom wymyślonych na poczekaniu bajek, jej książka przypomina historię osnutą na takiej właśnie fabule i ubraną w bardziej literacką, dopracowaną i ozdobną narrację, która powinna szybciej uśpić malucha. Do właściwego nurtu opowieści dołączane są wtręty tak charakterystyczne przy dobranocnych rozmowach z dzieckiem; Widzowska-Pasiak bardzo pomaga rodzicom w nawiązywaniu z pociechami kontaktu podczas wieczornej lektury: jej książka właściwie czyta się sama. Owszem, zdarza się, że w ferworze ślicznego opowiadania autorka przestaje się kontrolować i zaczyna wszystko zdrabniać – na krótki czas – ale cukierkowy ton rozpuszcza się w ogólnym brzmieniu całości i raczej nie przeszkadza, chyba że ktoś zwraca szczególną uwagę na jakość pisania dla najmłodszych.

W tomie „Myszka Precelka szuka przyjaciela” mieści się kilka drobnych opowiadań. Zawarty w tytule komentarz uzasadnia decyzję bohaterki o wyjściu w świat, bez względu na obecne w nim stale niebezpieczeństwo. Jak na mysz przystało, na samym początku wyprawy trafi na groźnego kota. Potem jednak będzie już tylko lepiej. Precelka spotka się z ukochanym dziadkiem, pomoże koniowi, uratuje też z pomocą wiewiórki pisklę, które wypadło z gniazda – spędzi zatem bardzo pracowity dzień, a czy znajdzie to, czego szukała? To rozwiązanie autorka przedstawi do rozstrzygnięcia czytelnikom.

Widzowska-Pasiak w swoją opowieść wplata także wierszyki. Myszka Precelka bardzo lubi poezję, lecz nie ma się z kim podzielić urokiem odkrywanych strof. Gdy tylko znajdzie wiernego słuchacza, recytuje mu rymowankę. I tu autorka zasługuje na uznanie, bo tworzy zgrabne wierszyki (chociaż czasami przydałyby się w nich bardziej wyraziste zakończenia lub dowcip), widać, że rymuje z wprawą i w sposób niewymuszony – w odróżnieniu zatem od twórców, którym jedynie wydaje się, że układanie rymowanek to nic trudnego, proponuje dzieciom całkiem wartościowe gry z formą.

Na obrazkach Aleksandry Michalskiej-Szwagierczak zwierzęta wyglądają raczej realistycznie, jedna Myszka Precelka wyróżnia się na tym tle „ludzkimi” akcesoriami. Wydaje się sympatyczna, choć nie jest zbyt piękna – za to wydanie tego tomu zachwyca. Cechą charakterystyczną serii jest brak napisów na grzbietach książek: nawet najmłodsze dzieci będą zatem mogły po kolorze odnaleźć swoje ulubione historyjki, z którymi chciałyby zasypiać.

Martin Widmark: Tajemnica biblioteki

2012-01-01T20:51:00.000+01:00

Zakamarki, Poznań 2011.

Zagadka książkowa

Lasse i Maja, mali bohaterowie książek Martina Widmarka, rozwiązali już wspólnie kilkanaście detektywistycznych zagadek i tak naprawdę powinni już łapać przestępców na moment przed popełnieniem przez nich pierwszych złych uczynków. Ale autor cyklu dba o to, by młodzi detektywi za każdym razem musieli się trochę natrudzić i sporo nagłowić, żeby zrozumieć, co się stało.

W „Tajemnicy biblioteki”, chociaż tomy nie mają określonej kolejności i można je czytać jako opowiastki samodzielne, komisarz policji w Valleby sam zwraca się z prośbą o pomoc do dwójki wyjątkowo rozgarniętych dzieciaków. Pomogły mu już przecież w wielu sprawach – teraz mają obserwować bibliotekę, z której znikają cenne książki. Jak zwykle, wyłania się troje podejrzanych o kradzież – tym Widmark nie zaskoczy. Zaskoczy natomiast ich profesjami. Oto bowiem wśród potencjalnych złodziei znajdzie się życzliwy wszystkim elektryk, pani profesor oraz… pastor. Dzieci muszą sprawdzić wszystkie tropy i odkryć, w jaki sposób ktoś wynosi z dobrze strzeżonej biblioteki cenne dzieła. Poza metodą dedukcji, dzięki zaangażowaniu komisarza – trzeciego i, przyznajmy, mniej uzdolnionego detektywa, Lasse i Maja sprawdzą, jakie zabezpieczenia posiada biblioteka, a także sprytnie poznają zawartość toreb podejrzanych, nie łamiąc przy tym prawa. Reszta będzie już bardzo zaskakująca.

Martin Widmark nigdy nie tworzył przestępców o skomplikowanej psychice – w konwencji minipowieści detektywistycznych wystarczy przecież analiza trzech motywów postępowania. Jednak w „Tajemnicy biblioteki” motywacje złodzieja są chyba najbardziej w całej serii naiwne, a i cel kradzieży może rozbawić. Autor całkowicie zarzucił prawdopodobieństwo akcji i uruchomił wyobraźnię, zakrawając o absurd – co, oczywiście, ma rację bytu w historyjce dla kilkulatków.

Nie stracił za to Widmark posmaku sensacyjności w kolejnym tomie cyklu. Skandal na miarę małego miasteczka jest poważny, bibliotekarka rozpacza, bo nie wie, jak ma uchronić cenny księgozbiór przed złodziejami, a policja jest bezradna, bo komisarza współpraca z dziećmi jednak w dalszym ciągu nie wybystrza. To wystarczające powody, by emocjonalnie zaangażować w opowieść odbiorców. Pytania i zagadki się mnożą, atmosfera gęstnieje, do końca nie wiadomo, kogo oskarżać, a kto jest niewinny. Ten nastrój, namiastka dorosłych kryminałów, aura sensacyjności – to ogromny sukces Widmarka, który bez większego trudu przekona do siebie dzieci i zachęci je do samodzielnej lektury. Zdania są proste i krótkie, autor konsekwentnie stosuje czas teraźniejszy i wprowadza sporo dialogów, więc dzieci chcące samodzielnie czytać nie powinny mieć z tym problemów. Zwłaszcza że to dla nich wydawnictwo proponuje duży druk.
Wiadomo, że Lasse i Maja odniosą sukces. Wszystkie historie przebiegają według jednego schematu – to jednak wcale nie przeszkadza w czytaniu i śledzeniu przygód małych detektywów. Zwłaszcza gdy ma się kilka lat.

Arnulf Zitelmann: Tobit. Powieść z czasów Jezusa

2011-12-31T20:30:00.001+01:00

WAM, Kraków 2011.

Apokryf

Z apokryficznymi opowieściami bywa czasem tak, że próba uwiarygodnienia wydarzeń jest w nich zbyt silna i przesłania samą fabułę. Tego problemu nie ma z książką „Tobit. Powieść z czasów Jezusa”. Arnulf Zitelmann bowiem, chociaż chciał napisać powieść o Jezusie, nie przegrał walki o zaintrygowanie czytelników wątkami pozareligijnymi. Postawił przede wszystkim na obyczajowość żydowską, nieco bardziej w tle sytuując znane z Biblii motywy.

Tobit z Aleksandrii, grecki żyd, próbuje odpowiedzieć sobie na pytanie, kim jest. Jego niepokój budzi dziwny guz na ręce. Tobit obawia się, że tajemnicza narośl zwiastuje początek trądu – a nie chciałby podzielić losu innych chorych. Wędruje zatem w poszukiwaniu własnej tożsamości i życiowej drogi, aż spotyka Jeszuę – młodego i jeszcze mało znanego człowieka, który jednak ma ogromny wpływ na innych – i który bez słowa uleczył rękę Tobita. Tobit ma szansę skonfrontować sens zasad głoszonych przez interpretatorów Tory z prostymi prawdami Jeszuy. Przygląda się coraz większej ilości absurdów w postępowaniu izraelitów i obserwuje uczniów Jeszuy, coraz bardziej pewny tego, w którą stronę chciałby podążyć. Tyle że decyzja o wyznawaniu nauk Jeszuy nie oznacza jeszcze prostego sukcesu. Tobit popełnia błąd, za który zapłaci słono.

U Zitelmanna warstwą najważniejszą wydaje się być obyczajowość. Autorowi udało się bardzo przekonująco zaprezentować klimat Jerozolimy, zachowania jej mieszkańców ze szczególnym uwzględnieniem religijnych obrządków i prób podporządkowywania każdego elementu życia Torze. Kolejne decyzje i kroki Tobita – nieortodoksyjnego żyda – spotykają się z niechęcią i krytyką ze strony napotkanych ludzi. Bohater nigdy nie wie, czy drobny czyn, który popełnił, mając dobre intencje, nie obróci się przeciwko niemu, nie wywoła obrazy czy irytacji. Coraz trudniej mu orientować się w rzeczywistości rządzonej przez gorliwych lub nadgorliwych współwyznawców. Tak naprawdę, chociaż Zitelmann stara się wędrówkę Tobita ożywiać silnymi akcentami, największą siłę przebicia mają tutaj drobiazgi, z pozoru nieistotne przystanki na drodze do odkrywania siebie. Z czasem ich rolę przejmą natomiast opowieści znane z Biblii, ale obserwowane przez przybysza z zewnątrz, ujęte pod nieco innym kątem. Tu już Zitelmann nie pozwala sobie wprawdzie na odejście od kanonicznych wersji, ale przedstawia je jakby bez świadomości dalszego ciągu, nie umożliwia swoim postaciom przedwczesnego odkrycia tajemnic przyszłości.

Cała moc tej powieści kumuluje się w dialogach, nacechowanych stylistycznie, barwnych i nieobojętnych – z kart tej książki niemal słychać gwar minionego świata, postacie, chociaż odległe o tysiące lat, są bohaterami z krwi i kości, mają swoje przyzwyczajenia i nawyki, akcentują siebie w bogobojnych wypowiedziach i bardzo dobrze budują klimat opowieści. To raczej prosta i krótka historia, ale dzięki stylizacji na archaiczną – od strony literackiej całkiem sporo zyskuje.

Christoph Drösser: Muzyka. Daj się uwieść!

2011-12-30T20:45:00.000+01:00

PWN, Warszawa 2011.

Relaks naukowo

Christoph Drösser w tomie „Muzyka. Daj się uwieść” nie próbuje nauczyć czegoś amatorów w tej dziedzinie. Nie cofa się do wiadomości ze szkoły, czy do wtajemniczania odbiorców-laików w tajniki nutowego zapisu. Nie proponuje podręcznika muzyki dla dorosłych: wszyscy, którzy chcieliby uporządkowanych podstawowych wiadomości, sięgnąć muszą po inne kompendium. Za to ci odbiorcy, którzy zdecydują się na lekturę książki „Muzyka. Daj się uwieść” zyskają dostęp do ciekawych i jeszcze podbarwionych refleksjami autobiograficznymi esejów, dotyczących przede wszystkim tego, co w XXI wieku w muzyce się odkrywa. Bo autor nie ma wątpliwości, że muzyka ważna jest dla każdego człowieka – nawet bez względu na jego rzekomą niemuzykalność. Podąża zatem tym tropem i opowiada o zjawiskach, o których przeciętni czytelnicy nie spodziewaliby się usłyszeć.

Autor jest matematykiem, który w dodatku śpiewa w pięcioosobowym zespole i czerpie radość z amatorskiego muzykowania. Jak się okazuje, w książce całkiem udanie łączy te dwie pasje – potrafi o muzyce mówić z matematyczną precyzją, nie interesują go filozoficzne dywagacje, a ścisła wiedza, fakty i doświadczenia. W kolejnych rozdziałach pyta o to, co pozwala przywrócić muzyce jej właściwą rangę, a przy okazji zajmuje się też podejściem ludzi do tej dziedziny sztuki. Wychodzi od sprawdzenia czemu ma służyć muzyka i porównuje pod tym względem świat ludzi i zwierząt, wyjaśnia, jak działa słuch i czym jest (oraz co umożliwia) słuch absolutny. Koncentruje się na rytmach i harmonii w muzyce, sporo miejsca poświęca też reakcjom ludzi poproszonych o zaśpiewanie czegoś. Pyta wreszcie o talent do zapamiętywania melodii i rozpoznawania ich różnych wersji, a także o komputerowe możliwości tworzenia dźwięków i całych utworów. Często odnosi się do obiegowych opinii i obala mity (na przykład ten o wpływie muzyki Mozarta na dziecko w łonie matki). Interesuje go odpowiedź na pytanie, czy dorosły człowiek może się nauczyć gry na jakimś instrumencie i sprawdza, w czym tkwi źródło sukcesu niektórych dzieci, od małego uczonych gry. Wiele rozwiązań przez autora proponowanych urzeka swoją prostotą, ale podawanie wniosków zawsze łączy się z zajmującymi historiami. Drösser proponuje czytelnikom inne mówienie o muzyce. Niemal całkowicie odrzuca klasyczne tematy, stanowiące niemal rdzeń języka muzyki – jeśli już musi powiedzieć o czymś, co wiąże się z odległościami między dźwiękami, z rozkładem rytmów w różnych kulturach, czy z „niedokończonymi” taktami, chętnie posługuje się metaforami zaczerpniętymi z innych dziedzin nauki. Robi wszystko, by trafić nie do specjalistów z dziedziny muzyki (choć i ci znajdą tu z pewnością sporo ciekawostek), ale do osób, które uważają się za niewykształcone muzycznie. Sądząc po zainteresowaniu, z jakim czyta się tę publikację, to mu się uda.

Autor stosuje własne metody prezentowania muzyki. Ikonka z głośnikiem w tekście jest odsyłaczem do niemieckiej strony internetowej z przykładami omawianymi w książce. Drösser rezygnuje też z… zapisu nutowego – zamiast niego przywołuje tabelki z zaznaczanymi dźwiękami i ich długością. Może szkoda, że nie zdecydował się na podwojony zapis – tradycyjny i „uproszczony”. Poza tym natomiast pozwala cieszyć się niebanalnymi wiadomościami na temat muzyki towarzyszącej odbiorcom na co dzień.

Andrzej Krauze: III wieża Babel w budowie

2011-12-29T19:10:00.000+01:00

Zysk i S-ka, Poznań 2011.

Polityka uniwersalnie(j)

Andrzej Krauze to jeden z rysowników satyrycznych, których sława wychodzi poza granice naszego kraju. Współpracuje z pismami w Londynie czy w Paryżu, a co za tym idzie – ćwiczy zdolność obserwacji uniwersalnych i prostego, skrótowego przekazu. Chociaż nie stroni od nawiązań aktualnych i satyry agitacyjnej, w jego pracach widać zawsze rys uogólnienia, dążenie do (nie zawsze oczywistej) bardziej ponadczasowej prawdy. Do tego dołączyć należy grę stereotypami i umiejętne podrabianie języka mediów, skłonność do refleksyjnej drwiny i złożonego dowcipu oraz upodobanie do drugiego dna w każdym niemal rysunkowym przesłaniu – tak mniej więcej wygląda styl Krauzego. Indywidualny, wolny od powielających się pomysłów, szukający oryginalnego i wciąż dla odbiorców czytelnego skojarzenia, za to nienastawiany na czysty lub rubaszny śmiech. Krauzemu zawsze chodzi o coś poza czystą rozrywką, dzięki temu powstają często rysunki metaforyczne. Autor nie narzuca swoich interpretacji – prowadzi odbiorców tak, by ci sami zorientowali się w dostrzeżonych a dowcipnych analogiach: tym większa przyjemność płynie z oglądania tomu „III wieża Babel w budowie”.

Dość obszerny album polityczny nie jest zbiorem rysunków jednorazowych czy efemerycznych. Chociaż nie ulega wątpliwości, że Krauzego nie kusi satyra obyczajowa a zaangażowana gałąź twórczości niepoważnej, w tomie znajdą się nie komentarze do konkretnych drobnych gestów rządzących, a podszyte narodowymi schematami całostki. To sprawia, że wystarczy ogólna świadomość sytuacji w kraju, by zorientować się w pomysłach i intencjach autora – i aby uzyskać satyryczny ogląd świata polityki oraz jego wpływu na przeciętnych ludzi. „III wieża Babel w budowie” to obraz chaosu, którego kolejne absurdy wydobywane są na światło dzienne i konsekwentnie wyśmiewane – nie przez deprecjonowanie ich twórców, a przez akcent kładziony na wewnętrzne sprzeczności. Krauzego nie interesuje satyra personalna, konkretne postacie ukrywa raczej pod mglistymi i niedookreślonymi sytuacjami. To rozwiązanie pozwala mu na grę stereotypami oraz na wyśmiewanie charakterów, nie jednostek – dzięki czemu zyskuje na uniwersalności. Posługuje się domniemanymi cechami przedstawicieli rządu, symbolami i odniesieniami do skarbnicy bajek, czy do wizji zaświatów, do świata zwierząt i toposów. Jego rysunki można zatem przyporządkować często do większej liczby decyzji, postaw czy działań polityków – czytelne są nawet po upływie lat. To rzadka umiejętność wśród rysowników parających się satyrą polityczną, tym bardziej więc warto do albumu Krauzego zajrzeć i powoli wertować apetyczną książkę.

Rysunki Krauzego są czarno-białe, nie ma tu odcieni szarości – tylko kontur, ewentualnie czerń cieni. Autor wybiera kreskę pozornie niestaranną, momentami infantylną, przekaz jest tu bardziej istotny niż realizm postaci – stąd spore uproszczenia w wielu obrazkach, rezygnacja z ukazywania szczegółów mimiki czy zaburzenia perspektywy. Pod tym względem Krauzemu dużo bliżej do Sawki niż do Miklaszewskiego. Jednak satyra polityczna kojarzy się z takim właśnie, odzwierciedlanym również w kresce, pośpiechem: w końcu liczy się tutaj tempo reakcji i przesłanie, a nie wartości estetyczne. Krauze decyduje się przeważnie na karykaturalnie deformowane sylwetki, rezygnację detali w tle – wszystko, by pierwszy plan rysunków mógł przynieść wymyśloną puentę.

W tym albumie każdy rysunek ma swoją własną historię, ale każdy też przywołuje wiele skojarzeń i czytelniczych odkryć. Autor pozwala bawić się politycznymi motywami i odkrywać w nich coraz to nowe aluzje i komentarze do różnych momentów rozwoju państwa.

E. T. A. Hoffmann: Dziadek do Orzechów i Król Myszy

2011-12-28T20:44:00.002+01:00

Media Rodzina, Poznań 2011.

Baśń nie z tego świata

Opowieść o dziadku do orzechów i wielkiej bitwie lalek z myszami funkcjonuje w kulturze już od ponad stu lat (pierwszy przekład romantycznej baśni pojawił się w Polsce na początku XX wieku) i istnieje raczej na prawach znajomości motywu czy przesłania, nie – odwołań do konkretnego tekstu. Media Rodzina proponuje teraz nowe wydanie baśni Hoffmanna, najbliższe oryginałowi, pozbawione spolszczeń wątków i moralizatorskiego tonu, który dodawali poprzedni tłumacze. Autorka przekładu, Eliza Pieciul-Karmińska, postanowiła zatrzymać w tekście wszelkie różnice w obyczajowości (te mniej czytelne dla dzisiejszych maluchów opatrując przypisami); zresztą ze swoich decyzji tłumaczy się w dość ciekawym posłowiu, w nim także skrótowo przedstawia cechy charakterystyczne poprzednich wersji opowieści. „Dziadek do Orzechów i Król Myszy” zaczyna wybrzmiewać zatem bardziej egzotycznie, a stylistyczna ekwilibrystyka w tomie sugeruje jeszcze bardziej czasowy i obyczajowy dystans od świata przedstawionego.

Stereotypowo naszkicowane dzieci zaczynają we współczesnym nam świecie funkcjonować jako istoty niezwykle oryginalne. Mały Fryc dowodzi armią zabawkowych żołnierzy i czuje się jak ich generał, jego młodsza siostrzyczka, Maria, wybiera typowo dziewczyńskie zabawy lalkami i pięknymi figurkami z ciasta. Tę naturalną dla bohaterów rzeczywistość burzy znalezienie pod choinką dziadka do orzechów. Fryc żąda od niego żołnierskiej postawy i spełniania rozkazów (przyczynia się też do zniszczenia figurki), Maria opiekuje się dziadkiem do orzechów – i staje się świadkiem wielkiej bitwy martwych za dnia zabawek. Dla ukochanego dziadka do orzechów może poświęcić wiele – tylko z jej pomocą bohater będzie mógł pokonać groźnego króla myszy. W niezwykłych tych wydarzeniach tkwi jeszcze tajemnicza postać Drosselmeiera, ojca chrzestnego, który potrafi ożywiać mechanizmy zabawek.

Tym, co wysuwa się na pierwszy plan podczas lektury baśni Hoffmanna, jest inność bohaterów i pomysłów fabularnych. Chociaż bohaterami książki są dzieci, ich zachowania w niczym nie przypominają postaw typowych maluchów: postacie z „Dziadka do Orzechów” nigdy nie pozwalają sobie na infantylizm czy dziecięce psoty: bardzo poważnie traktują swoje role, przez co obecnie przy całym rozwoju literatury czwartej jawią się nieco sztucznie. Wysławiają się również w sposób, który przypomina mowę dorosłych z minionej epoki – Hoffmann nie dbał o uwiarygodnienie dziecięcych kreacji, zresztą to nie było mu potrzebne do wypracowania rdzenia opowieści. O braku rozróżnienia między dorosłymi i dziećmi świadczyć też może fakt, że siedmioletnia Maria chciałaby wyjść za mąż i zastanawia się nad tym krokiem. Dystans czy urzekająca dzisiaj archaiczność książki przejawia się w stylu narracji: autor sugeruje tu opowieść mówioną, zwraca się do swoich czytelników, powtarza niektóre motywy. Jednocześnie stosuje rozbudowane konstrukcje składniowe i w niczym nie upraszcza zadania czytelnikom, którzy będą musieli zmierzyć się z dość trudnym językiem. To jednak nie wada czy niedopatrzenie – dzięki pozostawieniu klasycznej formy dzieci będą mogły poczuć klimat historii sprzed wieków.

Aleksandra Kucharska-Cybuch zaproponowała do tego wydania naprawdę piękne ilustracje. Staranne i dopracowane w najdrobniejszych szczegółach, czasem ukazują świat z nietypowej perspektywy, cały czas natomiast budzą podziw – to małe dzieła sztuki w sklasyczniałej historii.

Cat Patrick: Zapomniane

2011-12-27T20:21:00.000+01:00

Prószyński i S-ka, Warszawa 2012.

Komplikacje z pamięcią

„Bycie normalną jest przereklamowane” – do takiego wniosku dochodzi London, bohaterka powieści dla młodzieży „Zapomniane”. I chociaż lekko mroczna, nieco gotycka okładka i obietnica niezbyt zwyczajnych przeżyć pobrzmiewa już nieco schematycznie, a na pewno – zgodnie z modą w literaturze czwartej, po „Zapomniane” sięgnąć warto – dla niebanalnej historii z lekkim brzmieniem romansu i kryminału, z całą siłą tajemnicy i z pomysłem, który stawia tę książkę wysoko w rankingu nastoletnich czytadeł.

Cat Patrick wykorzystała, jako element nadający tomowi oryginalności, czas. London ma problemy z pamięcią, co noc o 4:33 jej umysł resetuje się i dziewczynie pozostają jedynie notatki z poprzedniego dnia. We wspomnieniach bohaterki natomiast powraca przyszłość – na tyle niejasna, by rodzić wątpliwości i sugerować kolejne zagadki, a przy tym i możliwa do zmiany. London nie może opowiadać innym wprost, czego się dowiedziała: o wybrykach jej pamięci wie tylko jedyna przyjaciółka oraz mama. Sytuacja komplikuje się, gdy w życie London wkracza Luke – przystojny i wyrozumiały chłopak. London każdego dnia na nowo uczy się bycia z Lukiem. Dodatkowo męczy ją koszmarna wizja z przyszłości: wizja czyjegoś pogrzebu. Niewytłumaczalnych wydarzeń jest coraz więcej.

Dzięki pomysłowemu operowaniu czasem, Cat Patrick może rozbudowywać swoją powieść w dwóch kierunkach. London odkrywa przyszłość (która w swojej niedookreśloności nie zakłóca śledzenia fabuły) i ostrożnie bada przeszłość, szukając traumy, która spowodowała takie zmiany w życiu nastolatki. Wydawałoby się, że Luke jest kwestią przyszłości, skoro związek z nim rozwija się niemal idealnie – ale we wspomnieniach London z przyszłości Luke’a nie ma. London musi dowiedzieć się jak najwięcej, by ocalić swoją miłość i odzyskać pamięć. Z czasem okazuje się, jak bardzo zazębiają się dawne i przyszłe wydarzenia, w których centrum tkwi wrażliwa rudowłosa dziewczyna. Historia romansowa ma swoje korzenie w dawnych czasach, sięgających dzieciństwa. Kryminał z wcześniejszych lat dopiero znajdzie swe rozwiązanie. W operowaniu czasem Cat Patrick dochodzi do perfekcji – dzięki precyzyjnemu zaplanowaniu treści, może bezbłędnie i prosto opowiadać o pięknych uczuciach, zachowując oryginalny rdzeń książki.

„Zapomniane” to koncert uczuć i emocji. Rozkwitającą między parą nastolatków miłość autorka wzbogaca przyjaźnią, zaufaniem i zrozumieniem. Ogromną rolę odgrywa tu też chęć poznania siebie, walka o odzyskanie tożsamości i wspomnień. Silne więzi rodzinne pozwalają dziewczynie zmagać się nie tylko ze zwykłymi w okresie dojrzewania przeciwnościami losu, ale i z wyzwaniami, jakie stawia przed London kapryśna pamięć. Tu pewna jest tylko teraźniejszość, w dodatku ograniczona do dnia dzisiejszego: przeszłość i przyszłość trzeba będzie dopiero poznać.

Pomysłowej fabule, która przypadnie czytelnikom do gustu, towarzyszy stosunkowo prosta, młodzieżowo-serialowa w duchu narracja: dzięki niej dobrze czyta się tom „Zapomniane”. Warstwa tekstowa nie komplikuje nadprogramowo treści, a pozostaje przezroczysta i uniwersalna, a przy tym „nastoletnia” w tonie. Cat Patrick nie zawęża grona odbiorców: z tej książki przyjemność lekturową czerpać będą wszyscy – romansowy motyw równoważy spora dawka kryminalnych emocji, poboczne wątki natomiast przywołują istotne dla młodych ludzi kwestie. Mało tego, nawet starsi odbiorcy mogą polubić lekki styl Cat Patrick i wdzięczną opowieść o tym, co w życiu najważniejsze. Poszerzeniu grona czytelników posłuży zapewne przejęcie powieści wdanej w Wielkiej Brytanii przez Egmont, u nas przez niekojarzone z nastoletnimi masówkami wydawnictwo Prószyński i S-ka.

(premiera książki: 12.01.2012)

Elsa Beskow: Zimowa wyprawa Ollego

2011-12-26T20:37:00.000+01:00

Zakamarki, Poznań 2011.

Dzieci kochają śnieg

Kolejna proponowana przez Zakamarki książka Elsy Beskow urzeka staroświeckością: nic dziwnego, skoro autorka żyła i tworzyła na przełomie XIX i XX wieku. Jednak kiedy wysyła Ollego na zimowy spacer, znikają sygnały minionej obyczajowości (dzieciom znane między innymi z książek Astrid Lindgren), a przed maluchami otwiera się brama do świata wyobraźni, zachwycającego pod każdym względem.

Olle, jak chyba wszystkie dzieci, bardzo lubi zimę – wie dobrze, ile zabaw przychodzi wraz ze świeżym śniegiem. Teraz ma szansę dogłębnie poznać uroki tej pory roku, bo trafia na dwór Króla Zimy. Łatwo przewidzieć, że to magiczne miejsce pełne jest zimowych cudów i pozwala chłopcu na swobodne korzystanie z wszelkich śnieżnych rozrywek. Olle ogląda miejsca, w których mali Lapończycy robią buty i skarpety narciarskie oraz pięknie zdobione rękawice, zjeżdża z pagórka, bierze udział w szalonej bitwie na śnieżki i w kuligu – jest szczęśliwy jak nigdy dotąd. Chciałby, żeby zima trwałą wiecznie.

Elsa Beskow zdecydowała się na prostą bajkę, która pozwala zatrzymać wspomnienie zabaw na śniegu na dłużej. W tej klimatycznej historii, której akcja rozgrywa się przed Bożym Narodzeniem, pojawiają się zaczarowane istoty odpowiedzialne za kolejne zjawiska pogodowe – łatwiej będzie z ich pomocą wyjaśnić dzieciom, jak powstaje szron, czy – co sprawia odwilż. W śniegowym królestwie zima zajmuje miejsce najważniejsze – żaden inny temat jej nie przysłoni. To ukłon w stronę tych kilkulatków, które chciałyby, żeby zima trwała jak najdłużej.

Początkowo Olle jest tylko obserwatorem wydarzeń, ale gdy już pozna mechanizmy rządzące ulubioną porą roku, zyskuje możliwość uczestniczenia w wymarzonych zabawach. Rozrywki przybierają tu kształt idealny, są przeniesione wprost z rojeń maluchów i ujęte w sposób, który staje się jednocześnie zachętą do wyjścia z domu. Olle nie zawiera żadnych przyjaźni, ale też w gromadzie dzieci nie czuje się samotny: maluchy jednoczy bowiem radość i uwielbienie dla zimowych gier. Elsa Beskow pokazuje tym samym dobre zrozumienie psychiki kilkulatków: chociaż wstęp do właściwej przygody pełny jest motywów z minionej epoki, zachowania maluchów i ich reakcje na śnieg będą identyczne. Dlatego też mali odbiorcy mogą się z Ollem identyfikować, cieszyć jego szczęściem i wspólnie z bohaterem przeżywać zabawy, w których dorośli nie dostrzegają już nic atrakcyjnego.

Każda, nawet najpiękniejsza zima kiedyś przeminie: Olle i jego młodszy braciszek nie chcą rozstawać się ze śniegiem i próbują wygonić Ciotkę Odwilż. Beskow jednak mądrze prowadzi do pogodzenia się z nieuchronnym losem i sugeruje, że kolejna pora roku też da się lubić – czym osładza dzieciom konieczność zaakceptowania rytmu natury. W tej książce baśniowa historia wyjęta z marzeń kilkulatków łączy się z rozwagą dorosłego, świadomego narratora. Nieskrępowanej radości nie gasi chłodny obiektywizm, przygody Ollego pełne są ciepła i serdeczności, a także wyrozumiałości dla dziecięcej fascynacji zimą. Dorosłym, którzy będą towarzyszyć dzieciom w lekturze, Beskow może za to przypomnieć dawne czasy. Poza tym oczarowuje również ilustracjami.

Ben Dupré: 50 wielkich teorii, które powinieneś znać

2011-12-25T20:12:00.000+01:00

PWN, Warszawa 2011.

Tłumaczenie świata

Wszelkiego rodzaju „izmy” dla przeciętnego człowieka wydają się być teoriami niedostępnymi i odległymi od zwykłego życia tak bardzo, jak to tylko możliwe. Niby wszyscy mniej więcej wiedzą, o co chodzi (a jeśli nie wiedzą, to i tak nie będą się do tego przyznawać), ale rzadko zagłębiają się w temat. Dla tych, którzy chcieliby zrozumieć świat – cząstki kultury, polityki czy religii – przygotowany został tom „50 wielkich teorii, które powinieneś znać”. Ben Dupré w 50 krótkich esejach rozwija pojęcia, które brzmią skomplikowanie, w ja najbardziej przystępny sposób. Kolejne rozdziały książki mają przejrzystą budowę: rolę leadu przejmują w nich wyraziste przykłady niby to z życia wzięte, jednak czasem celowo przez autora przerysowane – by nie tylko zainteresować czytelników i wciągnąć ich w konkretne rozważania, ale i przybliżyć im sedno zagadnienia. Następnie przychodzi czas na rzeczowe wyjaśnienia – autor skrótowo przytacza najważniejsze elementy kolejnych teorii – ta część artykułów nie bazuje już na emocjach odbiorców, więc wymaga większego zaangażowania w lekturę. Dodatkowo w szarej ramce pojawiają się zdolne zaintrygować ciekawostki: to drugi magnes, który ma przyciągnąć wzrok kartkujących ładnie wydany i – co najważniejsze – poręczny – tom. Do tego dochodzą cytaty, wyróżniane inną czcionką na marginesach oraz… linia czasu, pozwalająca na obrazowe usytuowanie wydarzenia wobec innych zjawisk i sytuacji. Każdy rozdział zamknięty jest czymś, co nazywa się „myślą w pigułce”. Problem z „myślą” polega na tym, że nasi czytelnicy przyzwyczaili się, że myśl genologicznie synonimizuje aforystyczną konstrukcję, zwykle z zamkniętym w sobie błyskotliwym spostrzeżeniem. Tymczasem w książce „50 wielkich teorii” terminem tym oznacza się hasła-przypominacze bądź skłaniające do refleksji terminy: to nic nie powie tym, którzy tylko przebiegli wzrokiem stronice, za to z pewnością pozwoli na lepsze zapamiętanie i utrwalenie treści uważnym czytelnikom.

Chronologia to czynnik porządkujący zawartość w ramach poszczególnych działów. Działy natomiast to filozofia, religia, politologia (najbardziej obszerny), ekonomia, sztuka, nauki ścisłe (trzy ostatnie – ograniczane objętościowo). Tom dla specjalisty w jednej dziedzinie będzie zatem pomocą nieocenioną w innych tematach: bardzo zwiększa się grono potencjalnych odbiorców, bo nawet zainteresowani drobnymi fragmentami po tę książkę sięgną.

Autor nie boi się rozważań na tematy niełatwe – zarówno ze strony humanistycznej, jak i ścisłej – potrafi mówić o koncepcjach poszczególnych filozofów i o Wielkim Wybuchu, czasem wkracza na tematy trudne do zdefiniowania, innym razem może z matematyczną precyzją wskazywać istotne punkty następnej teorii. Cieszyć może zarówno sposób przedstawiania odkryć, jak i rozpiętość tematyczna – to rodzaj przystępnego przewodnika po świecie skomplikowanym i niełatwym do zrozumienia. Autor tej książki nie wyjaśni przecież wszystkiego, ale sporo uprości. I z tego powodu z jego pracą warto się zapoznać.

Kabaret Jurki: Pierwsze DIWIDI

2011-12-24T20:15:00.000+01:00

New Abra. Lublin 2011.

Ewolucja

Pamiętam Jurki z okresu „form sierocych”. Kiedy z Zieloną Górą kojarzył się już kabaret Potem, Jurki proponowały całkowite odejście od scenicznego obycia – artyści wydawali się niepewni i zagubieni nawet na mikroskopijnych scenach, a po każdych, nawet najbardziej nieśmiałych brawach przerywali skecz i zaczynali się kłaniać z radością i niepewnością w oczach. Do tych ukłonów wychodzili także ci przebywający aktualnie za kulisami, co jeszcze bardziej podbijało atmosferę na widowni. Jurki znalazły sposób na to, by zaistnieć w świadomości odbiorców i zapisać się w historii kabaretu – nawet teraz czasem nieświadomy i niedouczony internetowy dziennikarzyna łączy ich z tamtym pierwszym „sierocym” okresem, choć od lat są przecież zespołem w pełni profesjonalnym i jednym z filarów kabaretowego środowiska Zielonej Góry.

Aż dziw bierze, że na pierwsze nagranie DVD Jurki zdecydowały się dopiero teraz – „Pierwsze DIWIDI” zarejestrowane w lutym 2011 roku przynosi kilka skeczy i piosenek, które zyskały już rangę kultowych („Pani Jadzia”, „Mirek i Lucyna”, „Wykład profesora Zina” czy „Basie”), jak i mniej znanych utworów („Pożegnanie rezerwisty” czy „Niesamowity doktor Perliczka”). Jedenaście punktów występu wieńczy „Bajaderka” – tym razem złożona z pomyłek scenicznych. Z jednej strony fani kabaretu będą tęsknić za paroma wcześniejszymi numerami, z drugiej natomiast jakość tego nagrania sporo wynagrodzi. Wybrane do tego programu skecze zaskakują swoją różnorodnością i pomysłami na sceniczne sytuacje. Jurki niby to idą w stronę masowego odbiorcy (bez tego nie utrzymałyby się przecież dziś w mediach), ale jednocześnie przemycają także „coś” dla bardziej wymagających widzów. Kiedy wprowadzają tematy erotyczne, damsko-męskie, to na prawach dwuznaczności, a nie wulgaryzowania, zamiast wyśmiewania ludzi marginesu wolą prezentować ludzi przeciętnych, z ich zwykłymi problemami i doświadczeniami. Sięganie po stereotypy (blondynka, odchudzająca się żona, lekarz) nigdy nie jest jedynym pomysłem na cały skecz. Jurki proponują na „Pierwszym DIWIDI” numery dłuższe i do końca atrakcyjne: konsekwentnie tworzą postacie i sytuacje, a ich skecze nie są bezładnymi workami na pomysły czy żarty: miło obserwować, jak rozwija się scena – przemyślana, spokojna i odkrywcza.

Świat bohaterów ze skeczy ma być bliski zwykłym ludziom. Jurki równie często operują humorem, co satyrą. Ich skecze są bezpośrednią odpowiedzią na obserwacje obyczajowości – lub komentarzem czy surową krytyką zauważonych słabostek ludzkich. Przyjemność sprawiają zwłaszcza nawarstwiane puentki – padające jedna po drugiej jako błyskawiczne riposty w dialogach. Jurki w dodatku bez trudu wcielają się w kolejne postacie, tworząc ich lekkie karykatury lub parodie (żona w „Odchudzaniu”, generał w „Pożegnaniu rezerwisty” czy stylistyczny żart w wierszyku „W supermarkecie”). Sceniczne doświadczenie Jurków przekłada się na dobrą zabawę publiczności.

Na płycie znalazły się także dodatki – osiem skeczy z czasów form sierocych – dla obecnych widzów, przyzwyczajonych do głośnych (hałaśliwych) i kolorowych telewizyjnych skeczy te nagrania mogą być ogromnym zaskoczeniem. A także ciekawą wędrówką do czasów, kiedy nie wystarczało przeklinanie czy tworzenie seksualnych aluzji, by wywołać rechot odbiorców. Jurki przypominają siebie z początków działalności – tym bardziej chciałoby się znaleźć na płycie jeszcze dodatki z czasów między pierwszymi nagraniami i realizacją DVD. Może w przyszłości?

Tomasz Borek: Wszystkie rybki śnią w jeziorze? Fraszki o rybach

2011-12-23T20:34:00.001+01:00

WAM, Kraków 2011.

Na nerwy wędkarstwo…

Przywróciło mi wydawnictwo WAM wiarę w to, że można obecnie na rynku literackim zaistnieć dzięki zabawie i zgrabnym rymowankom, chociaż większość wydawców zdecydowanie odrzuca dowcipne wiersze i coraz trudniej przebić się dziś z podobną propozycją. Tomasz Borek zdołał przekonać do siebie wydawcę i… rozbawi odbiorców niezłym malutkim tomikiem „Wszystkie rybki śnią w jeziorze? Fraszki o rybach”.

Trochę przydługi tytuł nie powinien nikogo zniechęcić, za to dobrze przygotowuje na zawartość książki (choć nie zawsze do czynienia mieć będziemy z fraszkami, czasem to zwykłe czterowersowe wierszyki, zabawy nazwami gatunków czy proste skojarzenia. Trzyma się autor czterech wersów i bardzo przekonuje go ośmiozgłoskowiec trocheiczny, z rzadka decyduje się na zmianę tego rytmu, z liczbą sylab eksperymentuje niechętnie i rzadko: konsekwencja stylistyczna spaja tomik, a jednocześnie oddala potencjał komizmu tkwiący w niespodziewanym skrócie. Inaczej: Borek bardzo dobrze radzi sobie z ujmowaniem myśli w czterowierszach, ale rozbudza też ciekawość – jakby zaistniał w bardziej lapidarnych sformułowaniach? To ćwiczenie dobre choćby dla uniknięcia znużenia czy schematyczności – na przyszłość warto trochę potestować możliwości, jakie zapewnia skracanie tekstu.

W rymach Borek wypada różnie. Nie jest grafomanem, nie ucieka w najprostsze skojarzenia i poszukuje nawet bardziej trudnych współbrzmień. Słyszy rymy – i już samo to wprowadza spokój do jego książki. A przy tym dość często zdarza mu się – przeważnie przy czasownikach – uprawiać częstochowszczyznę. Nie mam pojęcia, czy wynika to z braku wprawy, świadomości czy po prostu z nieuwagi – w każdym razie wychwytywanie współbrzmień dla czasowników to element, nad którym Tomasz Borek musi jeszcze popracować.

Poukładane alfabetycznie ryby czekają na własne historyjki, często płynące ze skojarzeń z nazwą. Autor wyraźnie próbuje doprowadzić do tego, by w klauzuli wierszyka znalazł się mocniejszy akcent: dowcip, rozwiązanie zagadki, gra nazwą. Nie zawsze się to udaje, ale w większości tekstów autor może mówić o sukcesie. Pozostaje otwarte pytanie, dla kogo przeznaczona jest książka. Na pewno to zabawny i sympatyczny prezent dla wędkarzy i dla miłośników zwierząt (oraz dla wielbicieli humoru). Grupą docelową będą również maluchy – chociaż Borek wcale nie upraszcza lektury, posługuje się często słowami, które dzieciom trzeba będzie objaśniać. Ale to akurat nie problem, pomoże za to rozwijać słownictwo kilkulatków i przyczyni się do zwiększenia ich wiedzy o mieszkankach rzek. Do książki dołączony jest także rybny słowniczek.

Emilia Dajnowicz, ilustratorka, staje się przewodniczką po świecie ryb, bowiem stawia na realizm, który potem łączy z elementami bajki: ryby, o których mowa w tomiku, przedstawia ze szczegółami – za to wszelkie pozostałe wodne dodatki upraszcza i tym samym daje szansę równej zabawy dzieciom i wędkarzom.
Przedstawicieli świata owadów czy ptaków już dawno w ten sposób ilustratorsko-autorskie tandemy pokazywały. Przyszła kolej na wodne środowisko – i chociaż to zadanie wydawało się mało możliwe do zrealizowania, Tomasz Borek i Ewelina Dajnowicz sprostali wyzwaniu. Trzecim wygranym jest tu wydawnictwo.

Judith Lennox: Florenckie lato

2011-12-22T20:05:00.000+01:00

Prószyński Media, Warszawa 2011.

Romans niebanalny

Judith Lennox wprawia się w pisaniu romansów historycznych, ale postępuje często wbrew literackim konwencjom i zaskakuje odbiorców stosowanymi rozwiązaniami. We „Florenckim lecie” chętnie myli tropy, wysyła błędne sygnały i sugeruje operowanie jednym schematem, by za moment zupełnie go odrzucić na rzecz innego, również niedokończonego. Akcję rozpoczyna w 1933 roku – siedemnastoletnia Tessa przeżywa właśnie wielką miłość, a jej młodsza o pięć lat siostra Freddie wypoczywa na wakacjach. Tym bohaterkom Lennoks będzie przez cały tom towarzyszyć. Ale dojdzie do nich jeszcze Rebecca, której życie potoczy się również niezgodnie z oczekiwaniami.

Tessa staje się rozchwytywaną modelką, dla której miłość jest tylko mrzonką – opiera się przede wszystkim na flirtach, seksie i zabawie. Dziewczyna nie przywiązuje się do swoich kochanków, a już na pewno nie zamierza układać sobie z nimi życia. To Freddie ma szansę wykazać się odpowiedzialnością i zdrowym rozsądkiem. Tessa zachodzi w ciążę z Milem, pisarzem, którego żona – Rebecca – już raz przeżyła zdradę małżonka i zaczyna rozdrapywać stare rany. Freddie musi zmierzyć się z późniejszą tragedią siostry, ale prawdziwy strach o Tessę pojawia się z wybuchem drugiej wojny światowej. Trzy kobiety niezależnie od siebie starają się znaleźć dla siebie miejsce w ogarniętym konfliktem świecie.

Lennox sięga po znane motywy: nieślubna ciąża, zazdrość, romans, strach o najbliższych – to tematy, z których kolejne opowieści mogą czerpać do woli. Ale autorka bardzo chętnie wykorzystuje naiwną wiarę odbiorców w to, że mogą przewidzieć dalsze losy postaci. Dobrze widać to choćby na przykładzie przygody Freddie i pewnego przystojnego a rannego (i ściganego) mężczyzny, który porywa dziewczynę z dworca. Niby wiadomo, w jakim kierunku sprawy się potoczą – jednak nic bardziej mylnego. Zresztą Judith Lennox jest świadoma kolein, w które mogłaby wpaść – i starannie je omija. Tu romans nigdy nie będzie mieć jasnego od początku finału, a elementy stereotypowe staną się tylko stopniami rozwoju nietypowej fabuły. Nie może być inaczej, skoro i same postacie zyskują zainteresowania mocno egzotyczne (wystarczy choćby wspomnieć pracę ze szkłem, która staje się pasją jednej z kobiet). Nie można przewidzieć celu wydarzeń, bo autorka nie podsuwa żadnych wniosków przed czasem, zupełnie jakby chciała towarzyszyć bohaterkom w czasie rzeczywistym i w prawdziwym życiu – nieuporządkowanym, pełnym zaskoczeń i pułapek. Nie chodzi w żadnym wypadku o prostą, romansową historyjkę ani o doprowadzenie do baśniowego happy endu: z tego Lennox bez żalu rezygnuje, na rzecz powieści wielowątkowej i pełnej drobnych wydarzeń, z których składa się egzystencja.

Nie ma tu stylizowania narracji czy egzaltowanego tonu w dialogach – autorka językowo nie przenosi odbiorców do minionej epoki – i bardzo dobrze, bo takie rozwiązanie niepotrzebnie wprowadziłoby chaos do tomu, który właśnie w płaszczyźnie tekstu powinien być spójny i przezroczysty. Taki jest, komplikacje stylistyczne niepotrzebnie mogłyby maskować bogatą w wydarzenia akcję.
Lennox nie oferuje klasycznego i prostego romansu, wybiera trudniejszą formę, chodzi jej o coś więcej niż tylko prezentację kilku banalnych miłostek, które jedynie dla bohaterek znaczą wiele. I to w jej powieści kusi – poza grami z konwencją – chyba najbardziej.

img src="http://www.proszynski.pl/grafika/cache/w55/Florenckie.lato.jpg">

Ulf Stark: Jak tata się z nami bawił

2011-12-20T20:53:00.000+01:00

Zakamarki, Poznań 2011.

Bezradność

Nawet w drobnych książeczkach obrazkowych Ulf Stark potrafi sprawić, że zwykłe i znane każdemu niemal maluchowi wydarzenie przeradza się we wspaniałą przygodę. Wystarczy tylko drobne przełamanie codziennej rutyny, na przykład – propozycja zabawy z tatą. Ulf i jego młodszy braciszek mogą wreszcie spędzić trochę czasu z tatą. Nudzić się nie będą, bo rodzic proponuje zabawę w chowanie klucza. W dodatku tata zachowuje się, jakby też był dzieckiem (a przynajmniej jakby dzieci świetnie rozumiał): udaje, że nie dostrzega sygnałów wysyłanych przez młodszego syna, który klucz od gramofonu taty schował w żyrandolu. Pomaga też starszemu znaleźć schowany przez siebie przedmiot, ale czyni to na tyle dyskretnie, by nie psuć dzieciom rozrywki łamaniem zasad. Nie potrafi jednak przewidzieć, jakie będą konsekwencje niewinnej zabawy – zaskoczony inwencją potomstwa, na jakiś czas straci zapał do proponowania kilkulatkom podobnych gier. Jak zwykle u Ulfa Starka – to opowiastka dowcipna i sympatyczna, wzbogacona o drugie dno (Ulf nigdy nie mówi wprost, że tata dostrzegł klucz w żyrandolu czy że pomógł mu odkryć schowek, przedstawia za to jego mniej naturalne zachowania i ich konsekwencje. Chociaż mały narrator pozostaje naiwny i nieświadomy intencji taty, autor książki zna je od podszewki, dzięki czemu może zaprezentować opis sytuacji uwolniony od zabijających komizm wyjaśnień. Starsze dzieci bez problemu przejrzą sprytne sztuczki taty, młodsze będą mogły uczestniczyć w zabawie i razem z bohaterami zastanawiać się nad najlepszymi miejscami do ukrycia klucza.

Ulf Stark nie pisze historyjki banalnej i nudnej – chociaż tworzenie książeczki obrazkowej wcale nie wymaga rozbudowanych pomysłów artystycznych na rozwój akcji. To jeden z atutów historyjek tego autora – pod pozorami zwyczajności zawsze skrywa się coś więcej. Punktem wyjścia staje się normalność, która nabiera niezwykłych barw za sprawą odejścia od rutyny. Umie Stark – co bardzo cenne u twórców literatury czwartej – wczuć się w psychikę i emocje malucha, dzięki czemu jest bardzo przekonujący i trafia do wyobraźni dzieci, rodzicom za to przypomina czasy beztroskiej radości.

Czynnikiem, którego w tomiku „Jak tata się z nami bawił” pominąć nie wolno, jest dowcip. Po raz kolejny w wyimaginowanym pojedynku dorosły musi przegrać. Stark nie wprowadza przecież żadnych nowych zasad, nie mówi głośno o tym, że rodzice pozwalają kilkulatkom wygrać, by nie sprawiać im przykrości – i w tym tata Ulfa mógłby pokazać, jak bardzo przewyższa pod względem intelektualnym swoje pociechy. Tyle że akcja rozwija się w nieprzewidzianym przez niego kierunku i z triumfatora rodzic staje się największym pokonanym, ku uciesze małych odbiorców.

Mati Lepp to ilustrator dobrze znany, za sprawą Zakamarków także i polskim czytelnikom. Rysuje komiksowo, twarze o bogatej mimice przedstawia kilkoma zaledwie punktami. Ładnie też dopowiada akcję, gdy w kilku sekwencjach obrazkowych przyspiesza opowiastkę, sugeruje nieujęte w tekście rozwiązania i zachowania. Jego bohaterowie są sympatyczni – bardzo miło ogląda się ilustracje, w których ciepłe kolory łączą się z wyraźną konturową kreską. Mati Lepp dorównuje w twórczości Ulfowi Starkowi – nie mówi wszystkiego wprost, za to celuje w rysunkach, które da się powoli odkrywać.
Tomik duetu Stark-Lepp nie znudzi dzieci ani dorosłych, to też perełka z dziedziny literatury czwartej.

Beatrix Potter: Powiastki Beatrix Potter

2011-12-19T21:28:00.001+01:00

Wilga, Warszawa 2011.

Skarb

Taka księga to skarb: nie ma wątpliwości już na pierwszy rzut oka. Od strony wydawniczo-edytorskiej, tekstowej i graficznej. Zbyt ciężka, by dziecko traktowało ją jak zabawę, elegancka i ekskluzywna dostarczy wiele radości maluchom i dorosłym. „Powiastki Beatrix Potter” to jeden z dowodów na to, że twórczość dla dzieci może być sztuką, a ponadczasowe historyjki z początku XX wieku urzekną także dzisiejsze kilkulatki, a przyjemności estetycznej dostarczą i ich rodzicom.

Czterystustronicowa księga wydana na kredowym papierze i w twardej oprawie, a dodatkowo jeszcze w pudełku, które uchroni skarb przed zniszczeniem, przynosi 23 zebrane powiastki angielskiej autorki (razem z wykonanymi przez nią ilustracjami) i dodatkowy rarytas dla miłośników twórczości Potter – cztery utwory publikowane tu po raz pierwszy. Tłumaczenie Małgorzaty Musierowicz zapewnia najwyższą jakość literacką tej publikacji. Wydawca proponuje też każdorazowo krótki (pół strony) komentarz do każdej kolejnej bajki – omawia w nim okoliczności powstania bajki, nawiązania do realnego świata i otoczenia Beatrix Potter, pomysł na pierwsze wydanie i dzieje związane z historyjką. Dzięki tym zwięzłym a ciekawym uwagom dzieci będą mogły już na wstępie zaprzyjaźnić się z bohaterami książeczek, poznają od kulis historię bajek i sympatycznych przeważnie zwierzątek. To także znak, że książka została dopracowana w najdrobniejszych szczegółach.

Bajki dotyczą zwierząt, z reguły tych z najbliższego otoczenia maluchów. Są tu króliczki, myszy, świnki morskie czy koty, a poza tym kaczki, żaby, jeże, prosięta, lisy czy borsuki: żadnej egzotyki, wszystkie postacie będą dzieciom bliskie. Tę galerię stworzeń Beatrix Potter umieszcza w świecie pełnym konwenansów, udającym dorosłą wiktoriańską rzeczywistość – albo w psotnych realiach z życia maluchów. W opowiadaniach przeplatają się zatem grzecznościowe postawy z niosącymi utrapienie wybrykami. Przygody, nawet te najbardziej niebezpieczne, zawsze kończą się dobrze, można zatem bez obaw zasiąść do sklasyczniałej (ale nie: przebrzmiałej) lektury i zagłębić się w opowieści o zabawnych mieszkańcach podwórek i lasów. Beatrix Potter pisała historie proste, ale nie banalizowane, trafi więc do przekonania maluchom.

Osobny temat stanowią ilustracje. Potter proponowała swoim odbiorcom książeczki obrazkowe, a rysunki były dla niej co najmniej równie ważne jak tekst. Stawiała na realizm postaci (wielu bohaterów miało rysy zwierząt Potter lub… pożyczanych od sąsiadów pupili) przy jednoczesnym wtrąceniu ich do bajkowej i zapożyczonej od ludzi przestrzeni. Trochę przypomina w tych obrazkach (zwłaszcza czarno-białych grafikach, których tu niewiele) Sheparda, jest jednak bardziej dokładna. Jej rysunki wzbudzają podziw i idealnie komponują się z opowiadaniami, oglądanie ich to prawdziwa przyjemność – przypuszczam, że odbiorcy (bez względu na wiek) wiele razy podczas lektury będą przerywać czytanie tylko po to, by móc uważnie przyjrzeć się ilustracjom. Tych bohaterów nie dałoby się narysować lepiej, styl kreskówkowy spłyciłby boleśnie całe historie. Beatrix Potter dzięki połączeniu bajkowości i realizmu w tekście i rysunkach uzyskała niemożliwy niemal do podrobienia styl – styl, który nie starzeje się mimo zmian obyczajowości i pomysłów na literaturę czwartą. Przy tej księdze trudno nie wpaść w zachwyt.

Alonso Cueto: Niebieska godzina

2011-12-18T20:35:00.001+01:00

WAM, Kraków 2011.

Wojna i człowiek

Tajemnice z przeszłości rodziców mogą bardzo zmienić życie dzieci, nawet jeśli tym dzieciom wydawało się, że nic nie zachwieje ich egzystencją. Adrian jest prawnikiem, znanym i cenionym. Ma kochającą i piękną żonę oraz mądre córki. Może ze spokojem spoglądać w przyszłość, nie ma żadnych problemów. Jednak kiedy dowiaduje się, że jego ojciec był odpowiedzialny na wojnie za torturowanie więźniów, zaczyna zagłębiać się w historii. Przy okazji wychodzi na jaw dziwny romans z jedną z uprowadzonych dziewczyn. Adrian rozmawia z kolegami ojca, aż wreszcie natrafia na ślad kobiety. Szuka z nią kontaktu, żeby ostatecznie rozwiać wątpliwości co do jej relacji z ojcem. Powoli Adrian zaczyna porzucać dotychczasową sielankę na rzecz niejasnych faktów i zagadek – zatraca siebie, ale dowiaduje się coraz więcej o życiu człowieka, którego praktycznie nie znał.

„Niebieska godzina” utrzymana jest w tonacji powieści kryminalno-obyczajowej, ale mocno akcentowane kwestie społeczne każą przesunąć ją na półkę z literaturą zaangażowaną. Alonso Cueto odnosi się do przeszłości w Peru, prawdziwe wydarzenia na skalę międzynarodową wykorzystuje jako pretekst do opowiedzenia zupełnie prywatnego dramatu, którego bez działań wojennych by nie było. Dzięki temu uzyskuje dwutorową relację: z jednej strony może komentować przebieg Świetlistego Szlaku, odwoływać się do faktów i społecznych reakcji. Z drugiej natomiast strony buduje bardziej uniwersalny opis – wizję wojny, cierpienia, krzywdy ludzkiej i zmieniającej się w zależności od warunków zewnętrznych moralności. Do tomu wkracza obraz namiętności i pożądania, damsko-męskich relacji silniejszych niż konwenanse i zdrowy rozsądek. Ale Cueto nie zamienia książki w banalny tekst o miłości – przez cały czas na uwadze ma czające się nie tylko wśród nizin społecznych zło. Tu nikt nie chce pomagać bohaterowi w dążeniu do celu, więc Adrian będzie musiał stoczyć samotną walkę z demonami przeszłości i z tymi wszystkimi ludźmi, którzy zechcą utrudnić mu odkrycie prawdy. W nierównym pojedynku może nawet dotychczasowych sojuszników stracić – a to doda tekstowi smaku.

Narracja nie jest w tym tomie przesadnie zbrutalizowana, ale w scenach mrocznych idealnie dopasowuje się do wydarzeń. Cueto wybiera rzeczowe, konkretne i „męskie” dialogi, chociaż od czasu do czasu potrafi się pokusić o opis nieco bardziej liryczny. Wydaje się, że przyziemnością w prezentowaniu fabuły chce wynagrodzić czytelnikom początkową sielankę, niemal baśniowy punkt wyjścia. Z tego też powodu zapewne skazuje potem bohatera na samotną wyprawę, której sukces – i tak już mocno wątpliwy – obwarowany jest koniecznością dalszych wyrzeczeń. Tu nie ma możliwości odwrotu. „Niebieska godzina” to powieść oryginalna i bazująca na mniej eksploatowanych wątkach. Ta książka stawia ważne pytania na temat przeznaczenia i ludzkich wyborów oraz ich niemożliwych do przewidzenia konsekwencji. Alonso Cueto radzi sobie dobrze z kreowaniem świata uzależnionego od wojen i zła, świata trudnego do opanowania i mocno wpływającego na egzystencję jednostki. Jest przekonujący – mimo że czasem jego bohater zachowuje się tak, jakby był sterowany z zewnątrz. W „Niebieskiej godzinie” sporo jest tajemnic i niepewności. A liczy się tylko pęd do poznania prawdy.

Sheila Roberts: Strajk na Boże Narodzenie

2011-12-17T21:18:00.001+01:00

Świat Książki, Warszawa 2011.

Magia Świąt

Przygotowania do świąt Bożego Narodzenia to temat znany i powracający czasem w literaturze rozrywkowej. Tom Sheili Roberts znajdzie uznanie przede wszystkim wśród pań domu zmęczonych corocznymi wysiłkami. Autorka postarała się o to, by uruchomić w swojej książce – ciepłej powieści obyczajowej – kilka kwestii ważnych i kilka oczekiwanych przez spragnione świątecznej atmosfery odbiorczynie.

W małym miasteczku kobiety są coraz bardziej zmęczone przygotowywaniem świąt. Postanawiają dać nauczkę swoim mężom, którzy nie mają zamiaru przychodzić z pomocą. Do tego dochodzą frustracje związane z trudnymi charakterami małżonków: jeden jest zupełnym odludkiem i męczą go spotkania rodzinne oraz hałaśliwe zabawy. Inny uwielbia podobne rozrywki i wciąż zaprasza do domu tabuny gości, którymi zajmować się musi żona. Nic dziwnego, że panie w końcu tracą cierpliwość i ogłaszają strajk, który rozpowszechnia się za sprawą miejscowej gazety i żądnej sensacji dziennikarki. Tym razem to na panów spada obowiązek przygotowania świąt – ich żony nie kiwną nawet palcem. Co z tego wyniknie? To, co wyniknąć może – zabawna, ciepła i sympatyczna powieść, krzepiąca i dodająca energii, trochę przewidywalna – ale na to przecież pozwala konwencja, motyw świątecznej opowieści.

Sheila Roberts, budując swoją historię, wykorzystała całą masę świątecznych wątków i odniesień (co zostało skrupulatnie odnotowane w przypisach i pełni funkcję rejestru bożonarodzeniowych skojarzeń literackich, muzycznych, filmowych i obyczajowych – to rozwiązanie szczególnie dobre dla tych czytelniczek, które nie chciałyby zadawać sobie trudu i rozszyfrowywać aluzji). Bohaterowie doskonale orientują się w zestawie tradycyjnych opowieści, które nie tracą swojej wartości ani mocy oddziaływania, mimo upływu czasu. Dzięki temu wpisaniu fabuły w szereg klimatycznych narracji, uzyskuje wrażenie swojskości i nastrój przyjemnego oczekiwania. Ale święta to zaledwie pretekst do odmalowania całej serii międzyludzkich różnorodnych relacji: wizje małżeństw, rodzących się dopiero związków czy uczuć, które należą do bezpowrotnie utraconej przeszłości umożliwiają autorce poprowadzenie całkiem interesujących psychologicznych obserwacji. Świat bohaterów wbrew pozorom nie jest czarno-biały, a racja leży po obu stronach – tyle że Roberts prezentuje ludzi w punkcie przełomowym, w chwili, gdy ci decydują się na wyrażenie skrywanych do tej pory emocji. Uczy rozmawiania ze sobą i szanowania argumentów drugiej strony. Pokazuje też – a właściwie próbuje przypomnieć – co w świętach powinno być najważniejsze. Chociaż zdarza się, że żarty sytuacyjne wprowadzone do fabuły wydają się przewidywalne, nie osłabia to siły powieści – czytadła, które z pewnością trafi do kanonu przedświątecznych lektur tych pań, które mają ochotę na nieskomplikowaną i przyjemną historię.

Autorka tej powieści idealnie trafia w zapotrzebowanie czytelniczek na mniej sentymentalną książkę z Bożym Narodzeniem w tle. Przy okazji poucza, że nie warto zamęczać się przygotowaniami do świąt, bo nie chodzi w nich przecież o to, by ozdoby na choince były równo rozmieszczone – posługuje się prostymi prawdami i zamyka je w zgrabnym pomyśle. Święta oglądane z nowej perspektywy to dobry pomysł na grudniową lekturę – to wymarzona rozrywkowa pozycja na zimowy wieczór. Nawet jeśli momentami będzie zwracać uwagę pewną naiwnością, łatwo to autorce wybaczyć – skoro ta w zapasie ma wielowątkową opowieść pełną humoru. Lekka i niewymuszona opowiastka rozgrzewa i bawi, a przy okazji jeszcze przywołuje świąteczny nastrój – to typowa historia na określony czas, w okresie przedświątecznej gorączki i bożonarodzeniowego odpoczynku zyskuje najpełniejszy smak – smak, którego nie można przegapić. A w dodatku bohaterki dzielą się z czytelniczkami także zestawem przepisów na świąteczne przysmaki: po zakończeniu lektury można jeszcze zajrzeć do specjalnie przygotowywanego kulinarnego dodatku. Aż szkoda, że nie ma w nim próbek wypieków…

Praca zbiorowa: Mówi Warszawa

2011-12-16T21:23:00.000+01:00

Trio, Muzeum Powstania Warszawskiego, Instytut Stefana Starzyńskiego, Warszawa 2011.

Sen o Warszawie

Antologie tworzone na zamówienie (to jest nieskładane z istniejących już tekstów) mają swój specyficzny smak, połączenia oryginalności z rutyną, homogenizacji tematów i styli pisania. Nie inaczej dzieje się z tomem „Mówi Warszawa”, który jest nie tyle „wielogłosową powieścią o współczesnej Warszawie” tworzoną przez pisarzy z miastem związanych, co jednak – po prostu – zbiorem opowiadań o ludziach. Sama Warszawa jakoś ucieka autorom, schodzi na dalszy plan i wstydliwie chowa się za zestawem stypizowanych, zwykle minorowych emocji i nastrojów.

W projekcie wzięło udział dwudziestu jeden twórców, a ich teksty zostały podzielone na trzy części – historie o miłości, utwory z pożegnaniem w tle i literackie rewolucje. To pogrupowanie sprawia, że czytelnicy będą wiedzieli, czego się spodziewać po fabułach – pokazuje też kierunki pisarskich decyzji warszawskich literatów: miłość trwa w książce krótko, jakby wydawała się zbyt infantylnym zagadnieniem, zresztą dotyczy jedynie tradycyjnych relacji między mężczyzną i kobietą, więc na długo nie wystarczy – rewolucje z kolei wydają się być dla autorów zbyt odważne – przecież historia alternatywna czy dowcip to chwyty niebezpieczne, znacznie lepiej ukryć się w gorzkich miniaturach o rozstaniu, uciec w dobrze znaną wszystkim przeszłość, od której nie da się uwolnić mimo zapowiedzi o współczesnym kształcie miasta. Zresztą w większości wypadków sama Warszawa faktycznie nie ma znaczenia, bohaterami opowiadań są zwykli ludzie, czasem tak zwykli, że muszą chować się za doświadczeniami innych bądź uciekać do własnego dzieciństwa i w przypominaniu sobie bolesnych doznań z dawnych lat znaleźć receptę na obecną bezbarwność egzystencji. Co ciekawe, ludzie nie są zbyt mocno przywiązani do miasta, raczej jedynie wyposażeni w konkretny adres, nie ma tu rozbudzających wyobraźnię rejonów ani czytelniczej radości, za to na kartach tomu znajduje się znane ze spaceru tereny. Gdzieś rozmywa się to, co mogłoby się stać siłą książki: porządne zakotwiczenie akcji w stolicy, ich wzajemne uzależnienie. Bo na nic dokładne podawanie współrzędnych geograficznych, jeśli bohaterów bez żadnej szkody można wyrwać z opisywanego środowiska i przenieść w zupełnie inną przestrzeń. Brakuje też trochę w tych historiach ognia, zapadających w pamięć scen i dylematów (tu na pewno każdy czytelnik będzie i tak miał swoje ulubione obrazy – mnie najbardziej przypadło do gustu opowiadanie Sylwii Chutnik, mięsiste i niebezosobowe).

Warto zwrócić uwagę na jakość wydania: gruby papier jakby sugerował ważność tych historii, rozwiązania graficzne sygnalizują współczesność – na każdej stronie przypomina się tu odbiorcy o nowym spojrzeniu na Warszawę. Opracowanie edytorskie ma przypominać, że to nie pozycja z zakresu literatury rozrywkowej – pomysły te niemal onieśmielają swoim rozmachem. Trochę mniej wygodna będzie zastosowana tu czcionka. Bezszeryfowa, co już trochę utrudnia czytanie – ale po za tym po pierwsze – bardzo mała, po drugie – ze zbyt małą interlinią. W efekcie może to zniechęcić część czytelników…

Michelle Maisto: Mariaż kulinarny

2011-12-15T20:49:00.000+01:00

Świat Książki, Warszawa 2011.

Obiad na pierwszym planie

Trudno powiedzieć, w którym momencie modne stało się łączenie opowieści o gotowaniu z osobistymi wyznaniami – być może przyczyną popularności tego typu książek są telewizyjne programy kulinarne, lub też trend autobiograficzny w literaturze. A może autorzy uznali, że zbiorkiem przepisów dodanych do prywatnej historii łatwiej przyciągną odbiorców. Tak czy inaczej książki wspomnieniowo-kulinarne to specyficzny rodzaj czytadeł: mają szansę stać się pomocą w kuchni lub… w związku. Odbiorczynie zyskają możliwość szybkiego wypróbowania polecanych potraw i zmysłowego przeniesienia się w sferę kulinarnych doznań bohaterów.

Michelle Maisto w swoim „Mariażu kulinarnym” opisuje własny związek z nietypowej perspektywy. Zamierza wyjść za mąż za Richa, mężczyznę o azjatyckich korzeniach i wrażliwym żołądku. W tomie przedstawia przedślubne perypetie, nacisk kładąc na kompromisy w zakresie wspólnych posiłków. Obok rozbudowanych analiz kolejnych obiadów i kolacji wraca też autorka pamięcią do domu rodzinnego i przywołuje dania lubiane przez rodziców. Sporo uwagi poświęca wizji docierania się pod względem kulinarnym: wydaje się, że zapisuje każdą mniej pochlebną wzmiankę o jedzeniu, którą wygłosił przy stole Rich, sama długo rozwodzi się nad problemami, płynącymi z potrzeby dostosowywania się do upodobań Richa. W książce zabiera to prawdopodobnie dużo więcej miejsca niż w czasie rzeczywistym w codziennym życiu, ale skoro Maisto zdecydowała się na gruntowne prześwietlenie tematu, musi postępować w ten sposób. Uświadamia również dzięki temu czytelnikom, jak trudne jest czasem wypracowywanie wspólnego stanowiska.

Skrupulatne notatki, jakie robi autorka, mogą dziwić tych odbiorców, którzy nie przywiązują większej wagi do jedzenia. Ale też nie mamy tu do czynienia z banalnymi potrawami, a z kuchenną wirtuozerią, koncertem smaków, który warto utrwalić. Ta książka może stanowić źródło pomysłów na wzbogacenie własnych kulinarnych przyzwyczajeń (o ile nie odstraszy odbiorców stopień skomplikowania potraw), a do tego stanowi praktyczny poradnik – bo Maisto wiele przepisów przytacza i dokładnie omawia. Znajdą się tu podpowiedzi na dania dla osoby chorej, na poprawiające nastrój przekąski czy na romantyczny wieczór we dwoje, potrawy, które wymagają długich przygotowań i te do zrobienia błyskawicznie.

Wydawać by się mogło, że cały świat autorki kręci się wokół jedzenia i gotowania – a przecież pod pozorem opowieści o kuchennych podbojach Michelle Maisto prowadzi drugą, równie ważną historię o codzienności w związku. Prezentuje czytelnikom wyniesione z domu zwyczaje, przedstawia swoje poglądy na bycie z drugim człowiekiem – wskazuje pułapki, w jakie można wpaść przy egoistycznym nastawieniu do życia. Ten tom stanowić może nie tylko udany poradnik kulinarny ze styku różnych kultur, ale też i źródło praktycznych informacji o przygotowaniu do nowego życia, pełnego kompromisów i drobnych ustępstw. Maisto pisze o tym, co w zwyczajnych książkach z półki literatury rozrywkowej zajmuje miejsce marginalne i kwitowane jest co najwyżej jednym zdaniem.

Kabaret Jurki: Piosenki (cd)

2011-12-14T20:16:00.001+01:00

Problem z piosenką kabaretową polega dzisiaj przede wszystkim na tym, że rozleniwieni medialnymi produkcjami widzowie nie oczekują już inteligentnych i ciekawych tekstów śpiewanych – a kabarety coraz rzadziej po tę formę wyrazu sięgają. Piosenka kabaretowa funkcjonuje teraz na prawach cytatu (zwłaszcza z niedoścignionego duetu Przybora-Wasowski) lub parodii. Dla odbiorców to często synonim przerwy w programie. Dlatego też coraz mniej jest zespołów, które podejmują wysiłek stworzenia intrygującej, niebanalnej opowieści w mowie wiązanej i z opracowaniem muzycznym. Jeszcze mniej grup może z takich dokonań złożyć całą płytę. Krążki z piosenkami popularnością nie dorównują przeważnie kabaretowym składankom, za to dostarczają odbiorcom mnóstwo przyjemności. Tak jest na przykład z wydaną w 2008 roku płytą kabaretu Jurki – „Piosenki”. Agnieszka Marylka Litwin-Sobańska, znany Wojtek Kamiński i Przemysław Sasza Żejmo proponują słuchaczom zestaw autorskich, bardzo zgrabnych i dowcipnych historii, które za sprawą Bartłomieja Lewczuka, Dominika Rajchela i Piotra Spychały wprowadzają też inteligentną zabawę stylami muzycznymi. Ta płyta ma co najmniej trzy mocne punkty: teksty, muzykę i interpretacje (więc i wykonawców). To świetnie przygotowane nagrania studyjne, pod każdym względem dopracowane.

W tekstach nie ma artystycznych ustępstw ani banałów (czy to w zakresie rymów, czy treści) – każda piosenka jest osobną samodzielną całostką, z konsekwentnie budowaną dramaturgią i wyrazistą, zaskakującą puentą. Jurki znajdują własny sposób na ujęcie tematów mocno w kabarecie eksploatowanych – śpiewają o pieniądzach, ciąży, starości czy… gadaniu – i choć każdy bez trudu wskaże inne kabaretowe songi tym motywom poświęcone, Jurki przynoszą oryginalny zestaw utworów. Składają całe narracje zróżnicowane pod względem gatunkowym: „Rzecz miała miejsce w Nowym Jorku” to kryminał, „Pani Jadzia” – satyra obyczajowa, „Tajemnica” ma lekki posmak filmu noir, „Pociąg” to zaśpiewana anegdota, „Basie” – reklama. W każdej piosence da się odnaleźć inspiracje wieloma kulturowymi osiągnięciami i bogactwem genologii. W warstwie muzycznej ta płyta będzie prawdziwą gratką dla lubujących się w brzmieniowych aluzjach i nawiązaniach odbiorców. Każdy utwór utrzymany jest w innym klimacie, a część piosenek w ogóle łączy w sobie różne style muzyczne, ku zadziwieniu słuchaczy. To nie jest krążek przypadkowy, złożony naprędce z dostępnych materiałów, a dopracowany starannie zestaw piosenek, z których każda wnosi coś nowego i każda wzbogaca płytę.

Jurki nie tylko potrafią świetnie śpiewać: potrafią też rewelacyjnie interpretować teksty. Bawią się prezentowanymi opowieściami, nadając im ostateczny szlif i nasycając emocjami. Korzystają z umiejętności zmieniania tonu i barwy głosu – oraz stylu śpiewania, wykorzystują też praktykę sceniczną – biją na głowę wielu interpretatorów („Bar Piast” będzie tu chyba jednym z lepszych przykładów świadomego przedstawiania tekstu). Stylami najbardziej żongluje Agnieszka Marylka Litwin-Sobańska: w każdej piosence, a śpiewa na płycie najwięcej, sięga po nowy „głosowy image”, przekazuje samym głosem najwięcej emocji i szkicuje atmosferę utworu. Zresztą do płyty dołączone zostały jeszcze dwa śpiewane przez Marylkę i niełatwe utwory z Kabaretu Starszych Panów – „Shimmy Szuja” i „Dziewica Anastazja” – najlepsze od czasów pierwotnych wersji wykonania tych piosenek. Jest za co chwalić cały kabaret Jurki.

Marylka, Sasza i znany Wojtek sprawdzili się jako autorzy tekstów i wykonawcy (a także satyrycy i interpretatorzy). Ale „Piosenki” mają jeszcze jednego cichego bohatera-twórcę, Bartłomieja Lewczuka, który przytomnie nagrywał także część wygłupów zmęczonych już kabareciarzy – oraz ich improwizacje podczas prób. To dzięki niemu powstały wstawki do „Pani Jadzi” i apetyczny deser – „Bajaderka” – mozaika z nieplanowanych pogaduszek, prób akustycznych, dogadywań i rozgrzewek przed śpiewaniem.

Jan Brzechwa: Jan Brzechwa dzieciom

2011-12-13T20:44:00.001+01:00

Kiedy nie wiadomo, co poczytać dziecku na dobranoc, kiedy trudno rozeznać się w ofertach wydawnictw literatury czwartej, warto sięgnąć po sprawdzone teksty, na których wychowywały się całe pokolenia. Chociaż akurat w wypadku utworów Jana Brzechwy o wychowywaniu mówić trudno, jako że jego bajki są cudownie absurdalne i wolne od dydaktycznych zapędów. Brzechwa zadał kłam tym wszystkim, którzy twierdzili, że dzieciom na każdym kroku trzeba prawić morały: udowodnił swoją twórczością, że historyjki wolne od pouczeń są często bardziej wartościowe niż rymowanki „pedagogiczne”. Mało tego – Brzechwa wyznawał zasadę, że dla dzieci trzeba tworzyć tak jak dla dorosłych, tylko lepiej. Przeciwny obniżaniu poziomu literatury czwartej także w swoich satyrycznych tekstach wyśmiewał „psi-psi-rymeczki” autorek-grafomanek, walcząc o jakość wierszy dla najmłodszych.

Nie było wątpliwości, że powinien trafić do przepięknej jubileuszowej serii Naszej Księgarni i jeśli czegokolwiek można żałować, to jedynie tego, że tom „Jan Brzechwa dzieciom” jest wyborem tekstów, a nie zbiorem. Choć przecież to akurat nie byłoby możliwe do zrealizowania w jednym tomie. Ważne, że powraca w tej książce Brzechwa doskonale dzieciom (i ich rodzicom) znany, z trzech punktów widzenia – czy raczej spojrzenia na literaturę. Pierwszą część tomu wypełniają dłuższe bajki rymowane – znalazło się i miejsce dla Pchły Szachrajki oraz lisa Witalisa, i trochę mniej znanych opowiastek – przygód korsarza Palemona, króla Jelonka, stalowego jeża czy trzech wesołych krasnoludków. Pojawiło się kilkadziesiąt stron z „Akademii Pana Kleksa” – to dla najmłodszych spora zachęta do lektury całej książki, bowiem wybrane fragmenty nie tylko podkreślają wyobraźnię Brzechwy i trafiają do przekonania dzieciom, ale też budzą ciekawość dalszego ciągu. Po tej części przychodzi czas na krótkie wiersze – najpierw galerie niechlubnych bohaterów, potem zabawne przygody ze świata zwierząt, wreszcie – na rozmaite wynalazki (między innymi siedmiomilowe buty). Miłośnicy pomysłów Brzechwy będą więc mogli czuć się usatysfakcjonowani, podobnie jak dzieci, przed którymi otworzy się pełen wyobraźni i humoru świat.

Przypuszczam, że wielu dorosłych odbiorców sentyment poczułoby na widok oryginalnych (lub tych z tomików z dzieciństwa, co niełatwe do odtworzenia, jako że Brzechwę ilustrowało wielu) ilustracji, ale Joanna Rusinek staje na wysokości zadania i dobrze radzi sobie z ubarwianiem bajkowej rzeczywistości. Swój znak rozpoznawczy – plamy koloru i widoczne ślady kropli akwareli na papierze zestawia z konturową kreską, tworząc czasem niemal kreskówkowych bohaterów. Niekiedy bawi się motywami, wprowadzając do rysunków trochę absurdu (to będzie widoczne przede wszystkim dla starszych odbiorców), a poza tym… przenosi czytelników w czasy dwudziestolecia międzywojennego, za sprawą drobnych dokumentów, odrysowywanych jako fantazyjne ozdobniki.
Bez przerwy wznawiany Brzechwa cieszy się – i słusznie – niesłabnącym powodzeniem wśród odbiorców. Tom Naszej Księgarni to najobszerniejszy z wyborów – świetnie nadaje się na świąteczny prezent dla dużych i małych: to wydanie, które długo się nie znudzi i stanowić będzie ozdobę każdej biblioteczki. Zresztą – cała seria warta jest uwagi.

Umberto Eco: Cmentarz w Pradze

2011-12-12T21:37:00.000+01:00

Noir sur Blanc, Warszawa 2011.

Kryminał i gra

Umberto Eco jako pisarz świadomy warsztatowych zabiegów ulepszających intrygę a także jako teoretyk literatury, tworzy kolejną powieść historyczną o ironicznym posmaku. „Cmentarz w Pradze” jest bowiem nie tylko literackim popisem, lecz również stałą grą z pisarską materią oraz przyzwyczajeniami i świadomością czytelników.

Gdyby próbować opisać tę książkę pod kątem zawartości „głośnych” tematów, wydałaby się każdemu przesadzona i przeładowana stereotypami. W wyliczance pojawiliby się Żydzi oskarżani o całe zło świata, masoni oraz jezuici także występujący w roli czarnych charakterów, do tej galerii doszliby jeszcze grzeszący bez przerwy księża oraz sataniści. Do przedstawicieli wszystkich tych grup Eco dopisał scenariusz, obejmujący najróżniejsze zbrodnie i fałszerstwa, czarne msze i bluźnierstwa, rozpustę i spiski. Nie waha się przed pozbawianiem postaci życia, a czyni to przeważnie w okolicznościach zaprzeczających ideom humanizmu – w „Cmentarzu w Pradze” zresztą na dobro i klasyczne wartości nie ma miejsca, bohaterowie pod względem moralnym są nieodwracalnie okaleczeni. Co charakterystyczne, postacie bez przerwy posługują się oskarżeniami i opiniami, które dziś funkcjonują przede wszystkim w sferze skostniałych stereotypów, tracących swą moc: w „Cmentarzu” obiegowe wierzenia są ciągle żywe i mogą stać się przyczyną dalszego zła; nie ma ucieczki przed tym, co wypowiedziane.

Autor prowadzi opowieść, przedstawiając dwa światy – rozpoczyna od postaci, która znajduje w swoim domu ślady obecności kogoś innego, tajemniczego księdza, lecz nie może sobie przypomnieć okoliczności ewentualnego spotkania. Inny pozostawia w dzienniku zapiski, dzięki którym bohater może wreszcie poznać i zrozumieć prawdę, mimo że do końca trudno w nią uwierzyć. Całość nabiera natomiast posmaku kryminalno-detektywistycznego. Drugi kierunek zainteresowań Eco to sytuacja polityczna we Francji. Wydarzenia obejmują koniec XIX wieku. Umberto Eco w posłowiu tłumaczy, że postacie w książce są zbudowane z sylwetek i wypowiedzi rzeczywiście istniejących ludzi – zapewnia więc co bardziej zaangażowanym w lekturę zabawę w rozszyfrowywanie tropów i inspiracji (najłatwiej będzie znaleźć w tomie Freuda). Wyjaśnia też Eco, że posługiwał się cytatami – i nie jest to, paradoksalnie, rodzaj asekuracji, chociaż wiele jest w tomie miejsc, które pruderyjnych odbiorców mogą zirytować (właściwie to książka składa się przede wszystkim z rozmaitych skandali i wykroczeń przeciwko człowieczeństwu, sięga do najbardziej prymitywnych zachowań i jest wyzwaniem rzuconym współczesnej poprawności politycznej czy tendencji – powtórnej – do tabuizowania pewnych tematów. W świecie „Cmentarza” religijne, polityczne i seksualno-ludyczne tabu traci rację bytu. Tyle że szalony karnawał katalizujący śledztwo zamienia się w naprawdę ponury zestaw wypadków, które mrożą krew w żyłach. Nie ma tu taryfy ulgowej – bo i po co.

Uwagę zwraca także narracja. Eco idealnie stylizuje opowieść na dawne czasy (w języku zderza przełom wieków XIX i XX ze średniowieczem), wprowadza też co pewien czas narratora-ironistę, który funkcjonuje na wzór opowiadacza z pierwszych wielkich powieści, ale przez poetykę przymrużonego oka daje odbiorcom znać, że wszystko jest tylko grą – i przypomina o umowności powieściowego świata, jakby na przekór zabiegom autorskim uwiarygodniającym go.

Francois Lelord: Hektor i tajemnice życia

2011-12-11T20:16:00.001+01:00

WAM, Kraków 2011.

Recepta na życie

Przypuszczam, że zapracowani rodzice nawet nie domyślają się, nad jakimi kwestiami zastanawiają się na cod dzień ich pociechy. Hektorek ma to szczęście, że mama i tata zawsze znajdą czas, by porozmawiać z nim na ważne tematy i rozwiać część wątpliwości, a przynajmniej wskazać kierunek dalszych rozważań. Co ciekawe, nawet oni, tak mądrzy, nie zawsze potrafią wyjaśnić wszystko, czasem też zaczynają się sprzeczać – wtedy Hektorek także na tym zyskuje, bo poznaje różne punkty widzenia i ścieżki, którymi może podążyć. A że sam lubi zastanawiać się nad tym, co zauważył, zyskuje cenne lekcje, które w przyszłości zaprocentują. W swoim zeszycie notuje, czego się nauczył – czasem są to zdania przydatne nawet dla dorosłych, niemal aforyzmy, innym razem lekko naiwne i budzące uśmiech stwierdzenia, które pokazują dziecięcy sposób widzenia i rozumienia świata.

Problemy Hektorka są bardzo różne – część ma związek ze szkołą: to kwestie ściągania i postawy wobec silniejszych kolegów, informacje o „dotykaniu siusiaków” przez niektórych chłopców, część łączy się z przyjaźniami, a z innością przedstawicieli różnych narodów, kilka spraw dotyczy miłości i zauroczenia (Hektorkowi podoba się Amanda, ale nie wie, jak ma się wobec niej zachowywać; dzięki mądrym radom taty udaje mu się zacząć chodzenie z ukochaną), kilka związanych z religią. Są tu też tematy ze świata dorosłych – motyw zdrady czy śmierci: wprawdzie nie we wszystko rodzice wtajemniczają swoją pociechę, lecz prośba o dochowanie sekretu (w związku z zakochaną w tacie mamą kolegi) wychodzi rodzinie na dobre.

Tom „Hektor i tajemnice życia” składa się z małych opowiadań, a każde z tych opowiadań poświęcone jest przeważnie jednej dominującej sprawie, w której rozstrzygnięciu pomagają chłopcu rodzice. Co ciekawe, nie zawsze podsuwają oni rozwiązania idealne, starają się raczej – i to wielka zaleta książki – proponować „życiowe” omijanie lub rozwiązywanie problemów. Kiedy rzecz dotyczy znęcania się nad słabszymi, większość poradników zaleca rozmowę z nauczycielem lub szkolnym pedagogiem. Rodzice z kolei przeważnie sami chcą udać się na taką rozmowę. Tymczasem w tej książce tata dochodzi do wniosku, że to do niczego nie doprowadzi – bo przecież Hektorek nie uniknie kontaktu z agresorem – i proponuje wobec tego inną drogę postępowania. Tak jest z wieloma sprawami, nie trzeba się obawiać, że książka podsunie dzieciom złe pomysły – za to wiele motywów zaprezentuje atrakcyjnie i przydatnie. Mało tego – przyda się także dorosłym, którzy chcieliby mądrze wychowywać dziecko.

Francois Lelord zachęca do rozmów z pociechą i do wspólnego zastanawiania się nad najlepszym wyjściem z każdej sytuacji. Uczy maluchy zaufania do rodziców. Hektorek z każdym problemem może przyjść do mamy i taty – mama zresztą reaguje dość typowo, jakby do sytuacji z życia wziętych doszły jeszcze trafne obserwacje niektórych charakterów. Bohaterowie „Hektora i tajemnic życia” wprawdzie nie zawsze są idealni, ale to tylko dodaje im uroku, a książce o wyraźnych celach edukacyjnych – życia. Napisany prostym językiem tom niekiedy zaskakuje humorem, co pewien czas może nawet wzruszyć, ale wszystko jest w nim nastawione na lekcję dla najmłodszych, którzy dopiero poznają świat i uczą się zachowań społecznych. Hektorek od swoich realnych rówieśników odróżnia się tylko tym, że nie boi się mówić głośno o problemach, przed którymi każde dziecko prędzej czy później stanie.

Jacek Cygan: Cyferki

2011-12-10T20:50:00.000+01:00

Czerwony Konik, Kraków 2011.

Po kolei

Czerwony Konik po raz kolejny zwraca się w stronę najmłodszych odbiorców, tym razem stawiając na lekturę edukacyjną, do której przyciągnąć może także nazwisko autora – bo bajkę „Cyferki” napisał Jacek Cygan. Zilustrowała natomiast już „etatowa” w tym wydawnictwie graficzka Aleksandra Woldańska-Płocińska. Tomik „Cyferki” to kolejna po „Pierwszych urodzinach Prosiaczka” kartonowa książka dla najmłodszych, a odnosi się tym razem do nauki liczenia i do oswajania dzieci z kształtem cyfr.

Fabuła, jak łatwo się domyślić, nie może być skomplikowana: bohaterowie-cyfry – ustawiają się w kolejce do okienka na poczcie (mają w tym zresztą konkretny cel) – ustawiają się po kolei i czekają zgodnie, dopóki nie wpada spóźnione Zero. Zero wszczyna awanturę, twierdząc, że jest ważne i powinno być pierwsze. Motyw ten od dawna w literaturze czwartej obecny, nie może zatem zaskoczyć, ale też i nie o to naprawdę chodzi. Liczy się bowiem to, by dzieci dzięki prostej rymowanej bajce zapamiętały kolejność i wygląd cyfr. W tym celu Cygan co pewien czas powtarza po kilka z nich, niby mimochodem wprowadzając odliczanie. W tle pobrzmiewają echa „Abecadła”, gdy autor szuka podobieństwa między kształtem cyfr a znanymi dzieciom figurami czy postaciami.

Jacek Cygan zdecydował się na rozwiązanie najlepsze chyba w tym wypadku – to jest na rymy niedokładne (dokładnie współbrzmienia uniemożliwiłyby czasem ustawianie cyfr w klauzulach wersów, to zredukowałoby mnemotechniczne walory tekstu). Nieregularności brzmieniowe wynagradza dostosowany do nich rytm – całość, dzięki dość swobodnemu podejściu do rygorów formalnych, wydaje się lekka i przyjemna do czytania dzieciom. Niestety, Cygan nie oparł się pokusie „dziubdziania”, to jest zdrabniania sporej części wyrazów – przez co całość nabiera niepotrzebnie infantylnego charakteru. Również często posługuje się rymami gramatycznymi, ale obecność tych usprawiedliwia swoboda formy (choć niewykluczone, że u mniej wprawnego autora trąciłoby to banałem). Nie brakuje tu i ładnych, bo oryginalnych pomysłów – na przykład na postać pana profesora Liczebnego, ogólnie więc „Cyferki” budzą sympatię.

Aleksandra Woldańska-Płocińska stawia w dalszym ciągu na komputerowo wygładzone formy pozbawione konturów i subtelności, co przy ogólnych tendencjach ilustrowania książek dla dzieci zwraca uwagę, ale i coraz mniej cieszy – grafika komputerowa wydaje się być mniej prawdziwa (mniej cenna?) od rysunków, w których widać ślady kreski. Jest też bardziej bezosobowa, bezduszna, co może mieć znaczenie dla maluchów. Szkoda, że w prezentowaniu cyfr trójka i ósemka przedstawione są przez odwołanie do przestrzeni negatywowych – może lepiej byłoby jednak pokusić się o kontur, bo w tym wypadku trochę trudno będzie dziecku przyswoić sobie właściwy kształt. Na grafikach tych ilustratorka rezygnuje także z cieszących oko drobiazgów (jeden ładny wyjątek, choć pozbawiony tekstowego odniesienia, to cyferki stojące w ciemności, a oświetlane z góry słabym światłem latarni – takich zabaw jest jednak zdecydowanie za mało).

Aleksander Nikonow: Koniec feminizmu. Czym kobieta różni się od człowieka

2011-12-09T20:57:00.000+01:00

Trio, Warszawa 2011.

Głupotą w głupotę

Aleksander Nikonow proponuje odbiorcom książkę, która miałaby moc zjednoczenia antyfeministycznych środowisk i przeciwników ekspansji genderowych teorii w nauce, gdyby nie fakt, że autor strzela sobie w stopę stylem prowadzenia narracji i jednokierunkowością argumentacji. „Koniec feminizmu” to tom, który stawia ważne pytania, lecz jednocześnie sam się deklasuje, za sprawą zacietrzewienia Nikonowa i przejęcia języka agresji, który nijak się ma do sensownych spostrzeżeń. Mówiąc w skrócie, treść jest tu przysłaniana przez często budzącą sprzeciw lub rozbawienie formę, a szkoda, bo głosem w dyskusji o szkodliwości feminizmu byłaby ta książka ciekawym.

Jednak zanim do jakichkolwiek rozważań na ten temat dojdzie, Nikonow na długo zatrzymuje się nad kwestią głupoty Amerykanów i niebezpieczeństw płynących z oduczania ludzi samodzielnego myślenia. Naśmiewa się z przepisów, które nakazują umieszczać na rozmaitych przedmiotach treści oczywiste i instrukcje użytkowania mające wykluczyć ewentualne procesy, oddaje hołd Wiktorowi Fridmanowi – również wytykającemu wady kultury Zachodu i represjonowanemu za swoje poglądy, by wreszcie, kiedy czytelnicy zaczną się zastanawiać, co z tym feminizmem, w okolicach setnej strony przechodzi do właściwego tematu.

I wtedy zaczyna być widoczne, że cały wstęp miał posłużyć wychowaniu sobie posłusznego, a przede wszystkim zgodnego odbiorcy. Bo trudno by Nikonowi na początku książki odmówić racji, zwłaszcza że pisze o tematach coraz częściej wyśmiewanych ze względu na wewnętrzną absurdalność. A że czyni to z publicystyczno-kolokwialnym zacięciem? Jego prawo, poza tym lekki tekst lepiej się czyta. Kiedy jednak Nikonow przechodzi do komentowania feministycznych bzdur – bo wybiera najjaskrawsze przejawy głupoty przedstawicielek tego kierunku – zmienia ton na agresywno-jadowity. Znika dowcip i lekkość, pozostaje zapalczywość i zaślepienie. Można sądzić, po obficie cytowanych przykładach, że autor zniża się do poziomu krytykowanych przez siebie ostro badaczek i pseudobadaczek – ale w ten sposób nikogo nie przekona do swoich racji. Owszem, dostarcza zabawnej lektury – czytanie o kolejnych feministycznych absurdach dostarcza sporo radości – ale jednocześnie budzi niesmak na przykład uporczywym i stałym określaniem jednej z feministek mianem idiotki. Fakt, że na to miano zasłużyła, nie znaczy, że przypominanie o tym co kilka stron spodoba się czytelnikom (którzy w końcu nie chcieliby być traktowani na równi z postponowaną postacią). Ale Nikonow w ogóle nie przebiera w słowach i obok rzeczowych i sensownych spostrzeżeń serwuje odbiorcom stale pełen pogardy dla przeciwniczek styl. Tym samym odwraca uwagę od faktycznego przesłania książki i doprowadza do wynaturzenia swoich założeń – jeszcze bardziej w efekcie barwnego niż niechlubne wyczyny feministek. Powtórzę: szkoda. Gdyby tę książkę wyprać z irytującej każdego formy, byłaby ważnym głosem przeciwko modzie na feminizm. Tak – pozostaje niegroźnym głosikiem, którego nikt poważnie nie może potraktować.

Swoją drogą, zastrzeżenie wydawcy („W książce znajduje się kilka zdań i odniesień, z którymi Wydawca się nie utożsamia”) to idealna ilustracja do tych absurdów, które Nikonow wyśmiewa w pierwszej partii tomu. Ale to już marginalna, dodatkowa przyjemność dla czytelników.

Kevin Brooks: Droga Umarłych

2011-12-08T21:06:00.000+01:00

Media Rodzina, Poznań 2011.

Zemsta

Przez pewien czas wydaje się, że „Droga Umarłych” prowadzić będzie czytelników dość spokojnie, mimo że określana jest jako mieszanka kryminału i powieści grozy. Co miało się zdarzyć, już się zdarzyło: nastolatka została zgwałcona i brutalnie zamordowana. Matka i bracia pragną tylko, by policja wydała im ciało dziewczyny – żeby mogli ją godnie pochować. Jednak to niemożliwe, póki toczy się śledztwo. Wobec tego Cole i jego młodszy brat, Rube, ruszają w podróż, by odkryć tajemnicę śmierci siostry. Rube ma nietypowy dar, potrafi wnikać w umysły ludzi – czuje obecność Umarłego, który zabił Rachel. Ta umiejętność łączenia się z innymi przyda się w niespodziewanych okolicznościach i będzie stanowić coś w rodzaju daru, bez którego trudno by było nabudować thrillerową fabułę, o czym Kevin Brooks przekona odbiorców dużo później.

Na razie Cole i Ruben jadą, by przeprowadzić własne śledztwo. To nie będzie łatwe: w małym miasteczku wszyscy się znają i konflikt z jednym z miejscowych oznacza spore problemy ze spory wszystkich jego kolegów. Ale Cole i Ruben są zdeterminowani. Ich odwaga momentami graniczy z brawurą i szaleństwem, zwłaszcza u starszego z chłopców. Ojciec bohaterów siedzi w więzieniu – za zabójstwo. Cole był przy tym wydarzeniu, a może i sam kogoś zamordował – na ten temat z bratem nie ma zamiaru rozmawiać. Kiedy jednak bierze do ręki broń, staje się bezwzględny. Potrafi z zimną krwią upokorzyć każdego bandytę i nie zawaha się przed oddaniem strzału. Działa jak maszyna, a jego pomysły przebijają wszystkie tortury, jakie byliby w stanie wymyślić oprawcy – śmiertelni wrogowie.

Kevin Brooks prowadzi opowieść tak, by było z niej tylko jedno wyjście. W pewnym momencie zupełnie odrzuca konwencję pisania dla młodzieży (choć początek książki na to by wskazywał, podobnie jak wiek bohatera-narratora) i rezygnuje z wszelkich hamulców. Pisze, by wywołać dreszcz grozy u czytelników, poziomem okrucieństwa mocno przekraczając standardy nie tylko literatury czwartej. W tym tomie nie ma miejsca na litość czy chronienie niepełnoletnich bohaterów przed złem. Do gry wprowadza Brooks karabiny i rewolwery, pozwala postaciom ostro walczyć i nie oglądać się na ból i krew. Litości nikt tu nie zna, ludzie zmieniają się w maszyny do zabijania – tyle że często zanim dojdzie do rozwiązania ostatecznego, przychodzą tortury gorsze niż śmierć.

W obliczu bezwzględnej walki i braku reguł łatwo może czytelnikom umknąć fakt, że Kevin Brooks porusza tu jeszcze wątek tolerancji – a raczej narodowościowej dyskryminacji. Ojciec Cole’a i Rubena jest Cyganem, który pojął za żonę nie-Romkę. Dzieci z tego związku doświadczają zatem podwójnego odrzucenia – traktowane są jako Cyganie przez ludzi z zewnątrz, za to przez Cyganów nie są akceptowane. Brooks pokazuje, jak styl życia wpływać może na kolejne decyzje, ale też portretuje tych, którzy nie potrafią się odnaleźć w regułach sztucznie tworzonej poprawności politycznej, motyw bycia innym jest tu silnie zarysowany i z pewnością zasługuje na uwagę, chociaż łatwo go przeoczyć w mieszaninie krwi i ekskrementów, strachu i agresji.
„Droga Umarłych” jest naprawdę brutalną książką, ale też pojawiają się w niej wątki z tradycyjnego kodeksu wartości. Tyle tylko, że to publikacja raczej dla czytelników o mocnych nerwach.

Jerzy Przystawa: Odkryj smak fizyki

2011-12-07T20:00:00.001+01:00

PWN, Warszawa 2011.

Fizyka dla humanistów

Fizyka uchodzi za dziedzinę nauki dostępną jedynie nielicznym, wybrańcom, którym niestraszne są skomplikowane wzory i obliczenia, a także doświadczenia niejednokrotnie przekraczające granice wyobraźni przeciętnego człowieka. Jerzy Przystawa chce udowodnić, że także humanistów można zainteresować tą dziedziną wiedzy – i tworzy podręcznik-niepodręcznik, tom, który czyta się z ogromną przyjemnością, ale który z nikogo raczej geniusza fizyki nie uczyni.

Przystawa inspiruje się książką Arkadiusza Piekary, która ukierunkowała jego życiowe wybory i była dowodem na to, że o fizyce da się mówić w przystępny sposób. Tomem „Odkryj smak fizyki” proponuje unowocześnioną wersję wykładów dla tych, którzy chcą poszerzyć swoje horyzonty myślowe. Stara się zaintrygować odbiorców spoza świata fizyki, pokazać ciekawe oblicze tej nauki i badaczy, przyczyniających się do jej rozwoju – za to na dalszy plan odsuwa to wszystko, co spędzało większości zdeklarowanych humanistów sen z powiek w szkole – czyli całą „matematyczną” część fachu. Przystawa porusza się w rejonach, które mogą rozbudzić wyobraźnię – interesują go w tej książce kwestie związane z odkrywaniem wszechświata i badaniem kosmosu, teorie kwantów i badania atomu, fizyka cząstek elementarnych czy badanie prędkości światła – odnosi się zatem do tematów, które sugerują zapoznanie się z fizyką „wyższą”, o wiele bardziej skomplikowaną, niż podstawy ujęte w szkolnych programach. Omawia osiągnięcia laureatów Nagrody Nobla (tak, że tytuły ich odkryć przestają wreszcie brzmieć tajemniczo i obco) i przełomowe odkrycia z ostatniego wieku. Zakres tematyczny może na pierwszy rzut oka budzić przerażenie i podziw, ale szybko okazuje się, że trudności w lekturze nie będzie.

Jerzy Przystawa bowiem nie troszczy się o to, żeby czytelników wprowadzić głęboko w poruszane tematy. Próbuje raczej dać im pojęcie o tym, co dzieje się aktualnie w fizyce – i zasugerować, jak ważna i ciekawa to dziedzina. Nad żadnym zagadnieniem nie zatrzymuje się dłużej i jeśli coś okaże się niezbyt zrozumiałe (lub za bardzo specjalistyczne) – można przerwać lekturę i poszukać podpowiedzi w innych źródłach lub… przejść nad tym do porządku dziennego i czytać dalej. Takich fragmentów będzie jednak niewiele. Autor bowiem zajmuje się dużo częściej wątkami pobocznymi, ciekawostkami z życia badaczy, okolicznościami, które towarzyszyły wielkim odkryciom, problemami z ich upowszechnieniem itp. Fizykę przekłada na obrazowe porównania, rezygnuje z rzeczowych definicji i konkretów, za to pokazuje ludzi z pasją. Z pasją też prowadzi narrację – mnóstwo tu wykrzyknień i emfazy, jakby chciał Przystawa zasugerować czytelnikom zredukowanie emocjonalnego dystansu i zaznaczyć, gdzie powinni odczuwać przejęcie. W ten sposób zgrabnie steruje odbiorcami i zaraża entuzjazmem – tyle że wcale nie rozprasza mitu trudnej i skomplikowanej fizyki. Mało tego – kiedy przytacza wzory, zatrzymuje się tylko na objaśnieniu symboli, a gdy jeden raz wyprowadza taki wzór, przez ponad pół strony przeprasza za to czytelników. Owszem, zainteresuje fizyką – ale prawdziwego nauczyciela trzeba będzie szukać gdzie indziej, jeśli myśli się o rozpoczęciu przygody z tą dziedziną nauki.
„Odkryj smak fizyki” to jedna z nielicznych publikacji, które mogą połączyć w sobie wiadomości z pozoru nieprzyswajalne, entuzjazm, ciekawość i dobrą lekturę – to też książka, którą czyta się z przyjemnością. Autorowi udaje się obalić mit fizyki jako nauki trudnej, hermetycznej i nie dla każdego. Co dalej? To już zależy od czytelników.

Andrzej Maleszka: Olbrzym

2011-12-06T21:32:00.000+01:00

Znak, Kraków 2011.

Gra w książce

Andrzej Maleszka chce konkurować z grami komputerowymi, a w pamięci ma zapewne jeszcze przygodowe seriale dla młodzieży z czasów, gdy temat komputerów wkraczał już na szklany ekran. Świadczy o tym jego cykl „Magiczne Drzewo”, w ramach którego ukazał się właśnie tom „Olbrzym”. Autor przekonuje, że książki z serii można czytać jak samodzielne powieści – i rzeczywiście czytelnicy nie będą mieli problemu z odnalezieniem się w historii. Zwłaszcza że Maleszka koncentruje się na bardzo dynamicznej teraźniejszości i nie ma specjalnie czasu na retrospekcje czy zatrzymywanie się nad dawnymi wynalazkami. Sprawa bowiem jest poważna.

Z Magicznego Drzewa ludzie kilkanaście lat temu zrobili rozmaite przedmioty – każdy z tych przedmiotów posiada magiczne właściwości. Gorzej, gdy taki przedmiot wpadnie w niepowołane ręce… Magiczne krzesło, które miała historia Kukiego, klasowy rozrabiaka Blubek wykorzystał do wyczarowania potwora o siedmiu życiach. Nie pomyślał w porę o konsekwencjach swojego wygłupu i teraz Kuki – obdarzony ponadnaturalną mocą, Gabi – prymuska i wierny pies, gadający Budyń, muszą wyruszyć w długą i trudną podróż do Szanghaju – żeby pokonać bestię i odzyskać magiczny przedmiot. Nieskomplikowana oś konstrukcyjna posłużyła autorowi do stworzenia opowieści, która wciągnie dzieci. Atutem książki jest połączenie motywów z dawnych powieści fantasy oraz gier komputerowych – przygody bohaterów przeniesione są właśnie z takiej gry, co pozwoli na skupienie uwagi maluchów. Do komputerowej rzeczywistości dochodzą strzępki codziennych trosk, zwłaszcza na początku tomu: kłopoty finansowe mamy, która za czarami nie przepada, ale musi wyposażyć pociechy do szkoły, czy obecność złośliwego Blubka-dręczyciela. Z czasem Maleszka zaczyna nawiązywać do tego, co w tradycyjnej literaturze czwartej było stale obecne – solidarności bohaterów w obliczu zagrożenia, przyjaźni, odwagi, pomysłowości i poświęcenia. Ponieważ przenosi akcję do prawdziwych miejsc, może przy okazji przemycić trochę ciekawostek ze świata. Nawiązanie do fabuły gry z kolei wyklucza rzeczywiste niebezpieczeństwo – akcja polegać będzie bardziej na ucieczce przed potworem niż na ciągłych konfrontacjach, a pomysłowość autora wynagradza jednokierunkowe wysiłki dzieci.

Maleszka opiera tekst na dialogach: rozmowy bohaterów stanowią dużą część książki, która w ten sposób jeszcze zyskuje na dynamiczności. Od czasu do czasu pojawiają się w niej również drobne żarty sytuacyjne, ale podstawowym celem jest przeprowadzenie grupki małolatów do zakreślonego na początku finału. Jako że Andrzej Maleszka w wymyślaniu przeszkód jest dość kreatywny, nudę przy lekturze należy od razu wykluczyć.

Dla dzieci atrakcyjne mogą być również przygotowane przez Maleszkę fotomontaże – zdjęcia, które przenoszą czytelników bezpośrednio w świat bohaterów i zacierają granice między powieścią a rzeczywistością. Ten tom, bardzo ładnie wydany, niewielkiego formatu za to liczący ponad czterysta stron, to zapowiedź dobrej lekturowej przygody na miarę dzisiejszych czasów. Dla dzieci, które lubią świat wyobraźni rodem z gier.

Edward Stachura: Dzienniki. Zeszyty podróżne 2

2011-12-05T22:42:00.000+01:00

Iskry, Warszawa 2011.

Życie zatrzymane

W diariuszowych zapiskach ludzi pióra nie uchwycona na marginesie kusi najbardziej. Rozmaite notatki dla pamięci, zestawienia i bilanse, kroniki odwiedzin, rachunki, listy rzeczy do zrobienia – to wszystko, owszem, może dać pewne pojęcie o zwykłym życiu twórcy, ale od strony literackiej nie prezentuje się interesująco. Jednak pisarze zwykle notują też pomysły i inspiracje do swoich dzieł, prowadzą rozważania na temat określonych rozwiązań, testują kolejne tematy, czy wreszcie próbują uchwycić ulotne spostrzeżenia natury aforystycznej. I to w ich dziennikach kusi najbardziej.

Ukazał się drugi (i ostatni zarazem) tom zapisków Edwarda Stachury, wybór niepublikowanych dotąd notatek, fragmentów piosenek w nieostatecznych wersjach i przemyśleń snutych przy okazji kolejnych podróży. Otwiera tę książkę relacja z wyprawy do Szwecji, zamyka zestaw rozważań rejestrowanych po wypadku, w którym Stachura stracił prawą dłoń. W pierwszej (objętościowo znacznie bardziej obszernej) partii tomu sporo znajdzie się rzeczy z pozoru mało istotnych: list czynności i zadań na najbliższy czas, pospiesznie przygotowywanych notatek o niezbyt literackim brzmieniu, skrótowych relacji z przebiegu dnia. Ale dość często powracać tu też będą fragmenty utworów i celne spostrzeżenia, zdania elektryzujące w swojej odkrywczości i zwięzłości, uderzające trafnością, idealne, choć przecież pozbawione literackiej obróbki. Od czasu do czasu notuje Stachura strzępki rozmów, które mogły mu przypaść do gustu ze względu na swoją absurdalność lub wewnętrzną sprzeczność, krótkie frazy, sporo mówiące o mentalności i poglądach interlokutorów, hasła, które same w sobie niosą niespodziewaną ocenę i nie potrzebują już dodatkowego komentarza. Można na tych zapiskach śledzić powstawanie piosenek. Można też – i to wcale nie tak rzadko – obserwować dowcip Stachury, objawiający się i w celnych puentach i w zdolności do dostrzegania komizmu sytuacyjnego – w scenkach przemycanych w „Zeszytach podróżnych” łatwo i o uśmiech.

Sytuacja zmienia się z momentem wypadku. Stachura uczy się pisać lewą ręką i dziennik zaczyna traktować jak miejsce do wprawiania się w tej sztuce. Wyraźne zwolnienie tempa wpływa także na kształt samych zapisków: przestają to być chaotyczne i pospiesznie tworzone notatki, strzępki wydarzeń i myśli – zamieniają się w mocno filozoficzne i rozbudowane przemyślenia, bardziej literackie, to jest interesujące już nie tylko ze względu na stronę faktograficzną i przebieg dnia, ale i z uwagi na opracowanie pomysłów: to partie najprawdopodobniej przygotowywane pod kątem publikacji (zresztą autor wyboru zaznacza skreślenia Stachury, co umożliwia podążanie za jego myślą). Powracają pytania, na które wcześniej nie było czasu.
„Zeszyty podróżne” Edwarda Stachury wpisują się w ogólnowydawniczy trend (wiele zapisków po dwóch dekadach od śmierci ich autorów ujrzało w ostatnich latach światło dzienne). Dla wielbicieli twórczości Steda to pozycja, której pominąć nie można.

Michał Rożek: Krakowski raptularz. Szkice z dziejów

2011-12-04T21:15:00.000+01:00

WAM, Kraków 2011.

Historia bliska

Michał Rożek jako autor książek o Krakowie budzi zaufanie, a i lekturową ciekawość – stara się bowiem nie powtarzać raz odkrytych prawd, szuka za każdym razem innego spojrzenia na miasto i zagłębia się w historię po to, by dostarczyć czytelnikom mnóstwa nieznanych ciekawostek. Samodzielne kwerendy przyniosłyby niewielkie rezultaty, Rożek – historyk sztuki i kultury – dociera do informacji przeciętnemu zjadaczowi chleba niedostępnych. A że do tego może się pochwalić lekkim piórem i sporą umiejętnością rozbudzania apetytu na to, co krakowskie, dawne i zapomniane, po jego książki sięga się chętnie. Kolejny tom, pozwalający odkryć Kraków mało znany, „Krakowski raptularz. Szkice z dziejów” wydaje się o tyle niezwykły, że autor zamiast miejsc i obyczajów przedstawia spragnionym ciekawostek czytelnikom krótkie migawki z odległej historii, tym razem skoncentrowane na ludziach – konkretnych postaciach z dziejów. Pod historyczną lupę bierze tych, którzy pozostawili dokumenty powiązane z Krakowem, utrwalili miasto w zapiskach lub wyrazistymi czynami włączyli się w jego przeszłość. Wśród tych osobistości znajdują się ludzie bardzo znani, twórcy sztuki, królowie, dostojnicy kościelni bądź po prostu możni, o których pamięć przetrwała. Michał Rożek tym razem oddaje im głos: w krótkich rozdziałach – ni to felietonach, ni to refleksjach – obszernie cytuje źródła, wybiera to, co dla współczesnych odbiorców będzie najbardziej interesujące nawet bez posmaku sensacyjności. Czerpie trochę z mniej znanych legend i przekazów, czasem odrobinę z plotek – to bardzo ożywia prezentowane sytuacje (a przecież część z nich sięga czasów średniowiecza).

W „Krakowskim raptularzu” dzieje się sporo – a wszystko, choć rozegrało się w zamierzchłych czasach, da się w różny sposób odnieść do miasta, w którym o historii przypomina się na każdym kroku. Michał Rożek stara się być przewodnikiem po dziejach, z jego tomem można wyruszyć na zwiedzanie Krakowa i na własne oczy przekonać się, jak ważne jest dbanie o wiedzę na temat przeszłości. Na kartach „Raptularza” ożywają dawne dwory, ludzie z ich wadami i pomysłami. Tym razem dla autora to przodkowie mają większe znaczenie niż arena ich działań – ale przecież raz po raz powracają kreślone na marginesie w listach czy pamiętnikach ogólne uwagi o mieście, komentarze, które doskonale sprawdziłyby się także dzisiaj, czy zwykłe spostrzeżenia, obecnie stanowiące ciekawy łącznik między czasami dawnymi i obecnymi. Michał Rożek nie pozwoli znudzić się odbiorcom – nawet tym średnio zainteresowanym historią. W jego relacji bohaterowie minionych skandali lub wydarzeń ożywają i powracają niemal jako postacie z krwi i kości. Do tego książka przepełniona jest drobnymi a smakowitymi anegdotkami, których w zwykłych podręcznikach próżno by szukać, a które bardzo pozytywnie nastrajają do lektury. W końcu działa tu mechanizm słuchania plotek i sensacji – Rożek pozwala podejrzeć egzystencję ludzi sprzed paru wieków. I dlatego również jego „Krakowski raptularz” czytelników znajdzie nie tylko wśród mieszkańców miasta, ale i wśród zwykłych odbiorców zainteresowanych licznymi ciekawostkami. Zwłaszcza że Rożek kusi – poza treścią tomu – także sposobem opisywania i analizowania faktów, proponuje zatem wartościową lekturę.

Jessica Warman: Pomiędzy światami

2011-12-03T21:25:00.000+01:00

Prószyński i S-ka, Warszawa 2011.

Na granicy pamięci

Jessica Warman dokonała naprawdę trudnej sztuki i swoją powieścią „Pomiędzy światami” zapewniła młodym czytelnikom rozrywkę i refleksję jednocześnie. Bez niepotrzebnego dydaktyzmu ma ta książka walory wychowawcze, a przy tym jest napisana w sposób, który zachęca do spokojnej i wartościowej lektury (tu też brawa dla Xeni Wiśniewskiej, tłumaczki). Od tomu trudno się oderwać, a rozwiązania kryminalnych zagadek staną się oczywiste dopiero na moment przed ich ujawnieniem przez autorkę. Do tego Warman odnosi się do świata współczesnych amerykańskich nastolatków i bez trudu pozwala uwierzyć w przebieg wydarzeń.

Elizabeth Valchar ma wszystko, o czym może zamarzyć przeciętna nastolatka. Choć jako dziewięciolatka straciła mamę, zyskała macochę-przyjaciółkę i młodszą o zaledwie sześć miesięcy siostrę, na którą zawsze mogła liczyć. Swojego chłopaka zna od dziecka, kochają się i szanują. Liz należy do grupki najbardziej popularnych w szkole dziewczyn, w dodatku jest piękna i zawsze modnie ubrana. Ma wierne grono przyjaciół i żadnych trosk. Wszystko to traci w jednym momencie. Uwięziona pomiędzy światami, musi przeanalizować swoje życie i zrozumieć, co się stało.

Jessica Warman udowodniła, że powieść dla nastolatek nie musi przedstawiać historii miłosnej ani zestawu demonów, żeby robiła wrażenie. Jej bohaterka jest typową dziewczyną z amerykańskich seriali: trochę zwariowana, lekkomyślna, żyjąca chwilą: to obiekt zazdrości klasowych szarych myszek i obiekt westchnień chłopaków. Liz nie zastanawia się nad swoim zachowaniem, daleka jest od empatii wobec mniej popularnych kolegów, nie zauważa nikogo poza ludźmi ze swojego otoczenia. Tak przynajmniej w punkcie rozpoczęcia książki przedstawia się sytuacja. Bo Liz będzie teraz musiała zmierzyć się z bardziej mroczną stroną przeszłości: dowie się, jak wyglądała, obserwowana przez tych niedocenianych i wykpiwanych kolegów, ale też odtworzy sceny, przed którymi chciała uciec. Zawieszona na granicy dwóch światów niedokładnie pamięta, co wydarzyło się w jej życiu. Teraz może jednak cofnąć się w czasie i obejrzeć rozmaite sceny, które doprowadzą ją do wyjaśnienia aktualnego stanu.

Książka „Pomiędzy światami” jest ładnym łącznikiem między „dorosłymi” powieściami a literaturą czwartą – bohaterki nic już nie chroni przed ostatecznością (a wcześniej i przed wyborami, które zaważą na całym jej dalszym życiu), a jednocześnie jest w tej opowieści niewytłumaczalny z uwagi na fabułę kojący rytm. Jessica Warman silnie gra na emocjach odbiorców, ale ani razu nie budzi w nich typowego dla thrillerów przerażenia „rozrywkowego” – prowadzi raczej w stronę zastanowienia się nad kształtem własnej egzystencji. Nie ma w tym tomie nic, co kazałoby odłożyć lekturę – nic odpychającego czy zniechęcającego – przeciwnie, autorka, dawkując przeżycia i wspomnienia Liz, zachęca do dalszego śledzenia akcji.

Na uwagę zasługuje ilość trudnych tematów, poruszanych w tej książce – istotna jest kwestia anoreksji, poczucia winy, uruchamiającego podświadome autodestrukcyjne decyzje, ale też motyw przebaczenia i zrozumienia własnych win, miłości i zdrady, strachu i bezradności czy zaufania.

Łukasz Garbal: Edytorstwo. Jak wydawać współczesne teksty literackie

2011-12-02T20:56:00.000+01:00

PWN, Warszawa 2011.

Tekst do książki

Wydawnictw jest na rynku mnóstwo – lecz, niestety, zaobserwować można malejącą tendencję do dbania o edytorską jakość publikacji. Konkurencja w tym wypadku nie wymusza – o dziwo – fachowego opracowywania tekstów, a względy oszczędnościowe także przyczyniają się do coraz gorszych wydań. Tom Łukasza Garbala „Edytorstwo. Jak wydawać współczesne teksty literackie” sytuacji w cudowny sposób nie naprawi, ale po pierwsze, pozwoli na kształcenie specjalistów w dziedzinie edytorstwa (dotychczasowe podręczniki są już przecież mocno przestarzałe), a po drugie – być może – przyczyni się do zainteresowania metodami opracowywania książek, a co za tym idzie – i do uważniejszego kontrolowania pracy wydawców.

Autor proponuje odbiorcom kompendium wiedzy na temat pracy edytora, prowadząc wywód od podstaw absolutnych (definicji i terminów niezbędnych w tym zawodzie) po sprawy najbardziej aktualne – jak choćby kwestie związane z internetem. Zwraca uwagę na gatunki opracowywanych tekstów i cierpliwie tłumaczy różnice między przygotowywaniem do druku wierszy (interpunkcja), satyr (rzecz rzadka w dzisiejszych czasach – pamięta o konieczności nakreślenia kontekstu utworów agitacyjnych przy jednoczesnym unikaniu komizmu mimowolnego w zbędnych wyjaśnieniach), powieści, felietonów, dzieł naukowych czy dzienników. Uczy współpracy z autorem oraz znaków, jakimi edytor się posługuje. Sięga po mocno czasem rozbudowane przykłady: prowadzi odbiorców przez tajniki zawodu, pokazując w praktyce, gdzie mogą spotkać się z problemami – i jakiego rodzaju rozstrzygnięcia ich czekają. Jest w tej pracy rzetelny i skrupulatny, układa naprawdę cenny podręcznik, który ułatwi zadanie adeptom edytorstwa. Odpowie na całe mnóstwo pytań mogących nasunąć się niedoświadczonym jeszcze edytorom i przed błędami ustrzeże zawodowców. Co więcej – to publikacja obowiązkowa również dla właścicieli małych wydawnictw.

Garbal nie stawia na suchą teorię, swoje uwagi obficie podbudowuje przykładami. Co ważne dla dzisiejszych czytelników – zwraca się także do edytorów znanych pisarzy z prośbą o zdradzenie tajników warsztatu: w całym tomie wiele razy pojawiają się informacje zakulisowe, uzyskane dzięki prywatnym rozmowom czy korespondencji – wnoszą one do lektury bardzo wiele, pozwalają bowiem ująć temat z różnych punktów widzenia i przedstawić więcej pułapek czy dylematów, przed jakimi stają edytorzy. To sprawia także, że „Edytorstwo” nie wybrzmiewa jak zwyczajny, suchy podręcznik, ale przynosi również sporo ciekawostek podawanych na marginesie rzeczowego wywodu. Garbal konstruuje swoją książkę przez pryzmat problemów i wątpliwości, z jakimi muszą się mierzyć pracujący w zawodzie. Poza rzetelnością i rzeczowością (w przeciwnym razie tom stałby się karykaturą samego siebie…) na uwagę zasługuje tu również dobrze przemyślany podział materiału, szkielet konstrukcyjny, który jest jasny, przejrzysty i sensowny. Zagadnienia poruszane w rozdziale umieszcza autor w rozbudowanych czasem do przesady śródtytułach – jednak to, co przy ciągłej lekturze wybija lekko z rytmu i skupienia na treści, przy zwykłym korzystaniu z tej książki jako kompendium wiedzy sprawdza się znakomicie. Ta książka staje się nieocenioną pomocą dla wydawców oraz redaktorów i trudno się będzie bez niej obejść tym, którzy chcieliby się nauczyć edytorstwa.

Magda Parus: Rodzinnych, ciepłych świąt

2011-12-01T20:03:00.001+01:00

Muza SA, Warszawa 2011.

Tragedia świąteczna

Tym wszystkim, których męczy postępująca komercjalizacja świąt i „familiarność” związanych z Bożym Narodzeniem historii Magda Parus przekona do siebie bez trudu. Ironiczny tytuł jej powieści – „Radosnych, ciepłych świąt” dobrze koresponduje ze zdjęciem całkiem łysego rachitycznego drzewka, pyszniącego się bombkami. Więcej o tomie zresztą mówi to zdjęcie niż konwencjonalne życzenia zamknięte w tytule. Parus bowiem bezlitośnie rozprawia się ze stereotypem radosnej atmosfery i pokazuje piekło, jakie potrafią zgotować sobie bliscy. Towarzyszy w kilku uroczystościach dwóm paniom domu i sprawia, że czytelnicy zatęsknią do rzeczywiście ciepłych i stereotypowych obrazków rodem z nieszczerych, sztampowych życzeń.

Kamila dba o pozory. Jest nadopiekuńczą matką dla syna-jedynaka, leniwego studenta polonistyki, którego z uporem nazywa „Adusiem” i „kotkiem” i rozpieszcza bez wahania. Męża traktuje bardziej jak zwierzątko domowe, które nie ma własnego zdania, odnosi się do niego uprzejmie, starannie skrywa poczucie wyższości – ale nie próbuje się z nim porozumieć. Zresztą małżonek-pantoflarz kontaktu specjalnie nie szuka. Lena ma dwie córki (rozkapryszoną do granic wytrzymałości młodszą nazywa „króliczkiem”) i męża, który sporo zarabia, a z czasem zaczyna mieć coraz więcej pretensji do ukochanej. Ma też złośliwą teściową, która w końcu wprowadza się do jej domu. W rodzinie wszystko zaczyna się psuć, chociaż bohaterka z uwagi na święta Bożego Narodzenia stara się zachować spokój. Jednak przemilczanie pewnych faktów może doprowadzić do tragedii.

Obie bohaterki Magda Parus prezentuje tak, by trudno było czuć do nich sympatię, zresztą w całym tomie nie ma osoby, do której można by się jakoś szczególnie przywiązać. Dwie kobiety jednak przedstawiane są w sposób odpychający, Kamila ma w sobie sporo z mentalności Dulskiej (a i Świętkowej z „Cholonka”), nie docenia własnego szczęścia, a jej wewnętrzne zgorzknienie rozbija narrację od środka. Fałsz i obłuda to z kolei jej znaki firmowe, do ujawniania światu. Lena czuje się zmęczona zachowaniem irytującej córki i wścibskiej teściowej, lecz o ile do dziecka potrafi odnieść się bardziej stanowczo i na moment powstrzymać kolejne ataki histerii, o tyle z dorosłą przecież matką męża rozmawiać nie umie. W ogóle rezygnuje z mówienia wprost o kłopotach, stąd rodzi się sytuacja, z której już nie ma ucieczki. Lena ma jeszcze coś, co do szału doprowadzić może czytelników – po każdym poleceniu czy wykrzyknieniu dodaje bezsensowną doczepkę pytaniową „tak?” – owo natręctwo wystarczająco drażni w zwykłej mowie, nie potrzeba go dodatkowo w tekście, zwłaszcza że zamiast indywidualizować styl i podkreślać wiarygodność bohaterki, przenosi uwagę odbiorców na płaszczyznę słów.

Parus pokazuje obie rodziny w powtarzalnych sytuacjach, nawiązuje do świątecznych rytuałów i zwyczajów, które kobiety wypracowały w swoich domach: święta służą tu za tło, ale przez desakralizację wydarzeń jeszcze uwypuklają kontrast między upragnionym i trochę baśniowym szczęściem oraz klimatem rodem z kina familijnego a ponurą rzeczywistością ludzi, którzy niepostrzeżenie stali się dla siebie obcy. Ta powieść niesie bardzo wiele goryczy i zupełnie oddala się od standardowych historyjek poszukiwanych w okresie przedświątecznym – a jednocześnie stawia ważne pytanie o granice poświęcenia w imię tradycji.

Ulf Stark: Magiczne tenisówki mojego przyjaciela Percy'ego

2011-11-30T20:47:00.000+01:00

Zakamarki, Poznań 2011.

Źródło odwagi

Rodzice na myśl o tej książce mogą poczuć dreszcz – bo Ulf Stark, tradycyjnie zresztą, nie tłumaczy zachowań swojego bohatera ani wyraźnych związków przyczynowo-skutkowych, a całkowicie skręca w stronę dziecięcego widzenia świata. W „Magicznych tenisówkach mojego przyjaciela Percy’ego” nie ma miejsca na analizę niewłaściwego postępowania, ani na nudne morały – wszystko toczy się swoim trybem, tak, jakby dorośli nie mieli nic do powiedzenia. Właściwie to chyba nie mają, bo nie mogą w żaden sposób wpłynąć na czyny małego Ulfa. A Ulf przeżywa właśnie niezwykłą metamorfozę. Z małego i słabego niezdary w prawdziwego łobuza. Przyczyną tej przemiany staje się nowy szkolny kolega, Percy. Percy jest typowym cwaniakiem, potrafi zdobyć wszystko, czego chce. Wykorzystuje do tego Ulfa, obiecując mu w zamian… swoje stare i bardzo zniszczone tenisówki.

Ulf wierzy, że w brzydkich butach kryje się magiczna moc – w końcu Percy bez wysiłku robi to wszystko, czego Ulf nie umie. Chociaż cena za buty jest wysoka i wymaga ogromnych poświęceń, chłopiec bez wahania wypełnia żądania „przyjaciela”, zupełnie odrzucając swoich dotychczasowych kolegów-nieudaczników. Kiedy już ma swoje wymarzone buty, odkrywa w sobie potężną siłę, a wręcz brawurę – nie istnieją dla niego rzeczy niemożliwe, choćby były niebezpieczne. Jednak spełnienie marzeń o odwadze prowadzi do coraz częstszego łamania zasad i, co za tym idzie, do poważnych kłopotów. Lecz teraz Ulf czuje się podwójnie silny – po pierwsze dzięki posiadaniu magicznych tenisówek (w których magię tylko on wierzy), po drugie dzięki posiadaniu prawdziwego przyjaciela (chociaż Percy wcale na to miano nie zasługuje). Za sprawą naiwnej wiary w słowa rówieśnika, niespodziewanie dla samego siebie, dojrzewa.

Postać Percy’ego nie jest jednoznacznie określona. Nowy w szkole chłopak cechuje się sporym sprytem i doświadczeniem życiowym właściwym dzieciom, które musiały szybko nauczyć się radzić sobie same. Bez skrupułów wykorzystuje okazję do zdobycia tego, czego chce. A jednocześnie jest bardzo pokrzywdzony i nieszczęśliwy – marzy o tym, by jego ojciec zwrócił na niego uwagę. Ten jednak zajęty jest interesami i nie przejmuje się dzieckiem, skąpi mu czułości, a nawet zwykłej sympatii. Głodny miłości ojca Percy nie boi się już niczego. Ten szkolny łobuz ma jeszcze nietypowe hobby: uwielbia haftować, a ponieważ nie kryje się z tym talentem, może być uznawany za prawdziwego twardziela. Zresztą w łamaniu zasad uczeń Ulf niedługo przerośnie mistrza, ku zgrozie tego ostatniego.

Powieść ta została osnuta na wątkach autobiograficznych i Ulf Stark nieraz zaskoczy nią czytelników – zwłaszcza że decyduje się na nieocenzurowane przygody dorastających chłopców, czego zupełnie nie zapowiadały jego historyjki dla młodszych dzieci. Tu prezentuje kolejne niezbyt bezpieczne sytuacje i scenki bez wyjaśnienia, dlaczego maluchy nie powinny naśladować bohaterów. Ta lektura wymaga rozmowy z mniej rozsądnymi dziećmi, odczytania im przesłań autora i nakreślenia granic postępowania. Poza tym natomiast Ulf Stark pozostaje w sferze wzruszających i niebanalnych rozwiązań, potrafi pokazać prawdziwą przyjaźń (choć znowu podarunek, na jaki decyduje się Ulf, do rozsądnych nie należy – jest za to szczery i płynie z serca – pomijając jego konsekwencje – chwyta za gardło). Jest w tej książce coś magicznego (niekoniecznie tenisówki), choć i coś przerażającego zarazem.

Władysław Broniewski: Wierszem przez życie. Poezje

2011-11-29T20:59:00.001+01:00

Iskry, Warszawa 2011.

Wybór osobisty

Mariusz Urbanek ze znawstwem, a i z pasją opisał życie i twórczość Władysława Broniewskiego. Idealnym uzupełnieniem jego książki „Broniewski. Miłość, wódka, polityka” staje się przygotowany przez niego wybór wierszy poety – subiektywny i niezbyt obszerny zestaw utworów z różnych lat, mający – jak zapewnia Urbanek – pokazać Broniewskiego kompletnego. Przywołuje więc autor wyboru sześćdziesiąt jeden tekstów, które dopełniają tom biografii, a jednocześnie przynoszą obraz poety niejednorodnego, niełatwego do zaszufladkowania i oceniania. Czy taka ilość wierszy wystarczy, by poznać i zrozumieć Broniewskiego? Czytelnikom rozmiłowanym w tej poezji z pewnością zaostrzy apetyty (lub też pozwoli szybciej dotrzeć do utworów arcydzielnych). Tym, którzy biografię czytali na sucho, mając w pamięci jedynie strzępy szkolnych lektur, tomik „Wierszem przez życie. Poezje” jawić się będzie jako skondensowany i wartościowy zbiorek, umożliwiający szybkie zapoznanie się z twórczością Władysława Broniewskiego. Wszystkim natomiast ów wybór wierszy każe się zastanowić nad własną recepcją dzieł i nad prywatnym zestawem utworów do ocalenia. Wiersze z tomiku jako ilustracja do biografii spełniają swoje zadanie znakomicie.

Urbanek sam tłumaczy, co było kluczem doboru liryków. Chce czytać Broniewskiego nie tylko jako poetę rewolucyjnego, ale też autora tekstów rozrachunkowych, człowieka doświadczonego przez los i… poetę, autora erotyków i wierszy romantycznych. Ale w kilkudziesięciu utworach pojawia się też inny Broniewski, Broniewski, którego pisaniem rządzą emocje. W tomiku powracają wiersze wyrastające z buntu i niezgody, źródła gniewu, zagrzewające do walki apele, ale i… utwory dowcipne i lekkie, ukazujące Broniewskiego jako żartownisia: te teksty każą zweryfikować sens powagi – bo w końcu wydrwieniu ulec może nawet miłość. To prawdziwy test znaczenia humorystycznych tematów i, co ważne, nigdy nieistniejący w utworach o tematyce patriotycznej. Tomik „Wierszem przez życie. Poezje” przedstawia różne oblicza Broniewskiego – zaangażowanego w sprawy państwa i w politykę, gloryfikującego miłość, szukającego żartu, załamanego po stracie bliskich – ale i Broniewskiego o ogromnej „lirycznej” wrażliwości (jak w „Zielonym wierszu”). Widać w tej książce warsztat Broniewskiego i istotne dla niego kwestie – ale tak naprawdę cały zbiorek wybrzmiewa w zestawieniu z biografią napisaną przez Urbanka. Oba tomy czytać można równolegle, żeby uzyskać pełną wiedzę o literackiej działalności Broniewskiego.

Urbanek przypomina wiersze, które wszyscy doskonale znają – nie tylko ze szkoły, ale i na przykład z… piosenek. Obok nich natomiast proponuje wiersze zapomniane, produkcyjniaki pisane zgodnie z obowiązującymi „normami”. Jest w tych utworach siła, jest rytm i rym niebanalny – zmienia się za to niemal bez przerwy (to efekt skondensowania wyboru), ich ton i sposób oddziaływania na czytelników. „Wierszem przez życie” to tomik zróżnicowanych nastrojów i całego szeregu spraw, o które warto walczyć. Ważne, że Urbanek nie chce pokazywać Broniewskiego jednowymiarowo.

Rafik Schami: Opowiadacze nocy

2011-11-28T20:29:00.000+01:00

WAM, Kraków 2011.

Apetyt na fabuły

Rafik Schami to autor, który lubi upajać się brzmieniem słów. Jego frazy są niezwykle melodyjne, a przy tym obrazowe (duża w tym zasługa Elżbiety Zarych, tłumaczki, która dobrze czuje się w baśniowych klimatach), rozbudowane, ale nie barokowe. W efekcie samo słowo staje się przedmiotem zainteresowania czytelników – w przypadku „Opowiadaczy nocy” – w podwójny sposób. Raz – jako materia pisarska, z której Rafik Schami potrafi wyczarować spójną i atrakcyjną egzotyczną opowieść, dwa – jako katalizator akcji. W tle rozbrzmiewają baśnie z tysiąca i jednej nocy, a niezwykła aura otaczająca zwyczajnych bohaterów pozwala odbiorcom na zasmakowanie egzotyki. „Opowiadaczy nocy” czyta się przede wszystkim dla rytmu opowieści, magicznego prowadzenia narracji, pełnej literackich bajań.

Wszystko zaczęło się tajemniczo: woźnica Salim, słynący dotąd z pięknego opowiadania historii, stracił głos. Ostatnie słowa wykorzystał, by wyjaśnić przyjaciołom, że mogą go ocalić – nie dał jednak kompanom wyraźnych wskazówek, zmuszając ich do rozwikłania trudnej zagadki. Kiedy wszystkie przyziemne próby przywrócenia Salimowi zdrowia zawiodły, przyjaciele zdecydowali się na podarowanie staremu woźnicy własnych, najbardziej niezwykłych historii. Przez siedem kolejnych nocy zbierali się u Salima i przedstawiali baśniowe intrygi, w których oryginalność i czar przeplatały się z trafnymi ocenami ludzkich przywar. Każdy z przyjaciół ofiarowywał najcenniejszą historię, choć żaden nie miał pewności, że baśniowa terapia poskutkuje.

I z tych opowieści, przeplecionych jeszcze prześwitującą tu i ówdzie powieściową teraźniejszością, składają się „Opowiadacze nocy”. Rafik Schami jednak także realia historii traktuje jako kolejny baśniowy wątek – nie stara się odróżnić przypadku Salima od konstruowanych przez jego przyjaciół fabuł, ta szkatułkowa kompozycja sprawdza się w tomie bez zarzutu, zwłaszcza że prawdziwą przyjemność lekturową przynoszą wysmakowane zdania, z których całość jest misternie budowana. Autor decyduje się także na nietypowe uwiarygodnianie szkieletu powieści – czasem niespodziewanie przerywa wywody kolejnego gawędziarza, by odnieść się do aktualnie wykonywanych przez niego czynności, pozwala sobie na wyrwane z baśniowego kontekstu komentarze i wykorzystuje je jako sztuczki dla podbijania napięcia w opowiadanej historii. Rozbudza tym samym apetyt na fabuły.

Świat tworzony w „Opowiadaczach nocy” nie musi wydawać się rzeczywisty czy naturalny – autor umieszcza akcję w Damaszku w 1959 roku, ale tak naprawdę nie ma większego znaczenia jej realizm. W tej lekturze na pierwszy plan wybija się koloryt lokalny, zamiłowanie do snucia opowieści, które silnie wpływają na słuchaczy, wreszcie wiara w możliwość hipnotyzowania słowem. Rafik Schami autotematyzm zgrabnie przykrywa aurą egzotyki, obcej kultury, której zrozumieć ani przejąć nie można, kultury, która da się tylko podziwiać z zewnątrz. Proponuje zestaw baśni dla dorosłych – tom, od którego nie można się oderwać. Tę książkę można czytać dla samej przyjemności śledzenia rytmu, świadomości słowa i jego siły – wystarczy, by podziwiać autora.

Jacek Fedorowicz: Ja jako wykopalisko

2011-11-27T20:32:00.000+01:00

Świat Książki, Warszawa 2011.

Głos satyryka

Bywa, że wspomnienia satyryków przepełnione są goryczą i melancholią, uwolnione od scenicznej lekkości i humoru, który nie musi przekładać się na memuarowe zapiski. Ale Jacek Fedorowicz w swoich książkach o naturze kronikarsko-pamiętnikarskiej jest konsekwentny w dowcipnym prezentowaniu faktów i doświadczeń, związanych z kolejnymi etapami pracy satyryka. Świat Książki zdecydował się na uzupełnienie biblioteczek koneserów tego rodzaju literatury o tom napisany w latach siedemdziesiątych, a przedstawiający czasy o dwie dekady wcześniejsze, powiązane z powstawaniem Bim-Bomu i, ogólnie, studenckimi latami autora. Dawne zapiski Fedorowicz nazywa „Znaleziskiem” i wyjaśnia ich genezę w ramach dzisiejszego dodatkowego komentarza. Mamy zatem dwie różniące się od siebie narracje – ta dawna wyodrębniona jest graficznie: prezentowana na żółtym tle, czcionką o kroju maszynowej, dzięki czemu nie ma wątpliwości, które elementy są w opisie o czterdzieści lat młodsze.

Jacek Fedorowicz na scenie – zwłaszcza dzisiaj – ma specyficzny sposób podawania tekstów (a i charakterystyczne poczucie humoru w tych tekstów kreowaniu) – jednak w książce sprzed lat jawi się jako niezrównany gawędziarz, łowca anegdot i świadek wydarzeń jednocześnie. Interesuje go własna działalność artystyczna (rozpoczyna historię w chwili zdawania egzaminów wstępnych na Wyższą Szkołę Sztuk Plastycznych, kończy z momentem uzyskania dyplomu; do akcji szybko wkraczają Wowo Bielicki, Bogumił Kobiela i Zbyszek Cybulski), ale w szerszej perspektywie – działalność w studenckich kabaretach. Fedorowicz jest nie tylko autorem ciekawym, ale, co najważniejsze, świadomym. Doskonale wie, co będzie interesowało jego czytelników, niekoniecznie rekrutujących się z kabaretowego światka – jeśli więc decyduje się na opisanie wyrazistych wpadek czy dylematów twórczych, to opatruje je dodatkowym komentarzem. Nie przesadza na szczęście z usprawiedliwieniami, nie uderza też w megalomańskie tony, jego tekst z dawnych lat jest zwięzły, konkretny, dowcipny, a przez ilość zabawnych ciekawostek także niebywale atrakcyjny dla dzisiejszych odbiorców.

Do Fedorowicza jako autora wycinkowych wspomnień można mieć zaufanie. Nie powtarza on obiegowych żartów czy dyżurnych anegdot, za to doskonale puentuje obserwowane wydarzenia, jego „Znalezisko” to naprawdę ukryty popis gawędziarskich umiejętności. Dziś nie ma już Fedorowicz tamtej lekkości, a czasem i brawury w pisaniu – a może po prostu z chęcią imponowania stylem wygrywa konieczność tłumaczenia niektórych faktów, dopowiadania szczegółów i uzupełniania całości. W krótkich, teraz dodawanych wstawkach, Jacek Fedorowicz zamiast żartu wybiera spokój i rzeczowość – co, owszem, pozwala na zrozumienie pewnych zabiegów autorskich, ale jednocześnie tylko podsyca apetyt na dalszą część archiwalnych notatek.

„Ja jako wykopalisko” to jeden z lepszych tomów wspomnieniowych – nie lada gratka dla wielbicieli zabawnych i przyjemnych, opartych na faktach lektur. Fedorowicz nie musi spełniać misji archiwizowania danych, może za to skoncentrować się na tym, co w egzystencji młodego kabaretu najciekawsze. „Znalezisko” nawet po kilkudziesięciu latach nie straciło na atrakcyjności.
Na uwagę zasługuje także sposób opisywania zdjęć w książce – to jakby odręczne, nieformalne dopiski, znakomicie pasujące do całości – jakby odbiorcy zostali zaproszeni do wysłuchania subiektywnej historii, nieujętej w książkowe ramy.

Jarosław Kret: Planeta według Kreta

2011-11-26T21:10:00.000+01:00

PWN, Warszawa 2011.

Zwiedzanie świata

Niewiele jest naprawdę pomysłów na książki podróżnicze. Autorzy zwykle próbują połączyć własne doświadczenia i obserwacje z wiedzą ogólną – z przewodników turystycznych, czasem trochę pogłębioną, a niekiedy jeszcze wzbogaconą o cytaty z literatury. Ale Jarosław Kret zamiast rozbudowanych analiz i opowieści na temat jednej wyprawy decyduje się na krótkie opowieści z różnych podróży. Proponuje odkrywanie kolejnych miejsc z dala od tłumów turystów i nastawianych na ten biznes przedsiębiorców, przełamywanie stereotypów i zsubiektywizowane spojrzenie na świat.

Tom „Planeta według Kreta” składa się właśnie z zestawu krótkich tekstów o odkrywaniu nowych miejsc, przy czym owo odkrywanie czasem polega na poznawaniu nowej kultury, a czasem na zmienianiu obiegowych opinii. Austriackie wioski, Wenecja, Izrael, kraje arabskie i miejsca wakacyjnego wypoczynku, najbardziej promowane przez biura podróży. Dawkę egzotyki zapewnia Madagaskar, z kolei dyskusja kilku muzułmanek rzuci nowe światło na kwestie, które wciąż rozpalają opinię publiczną. Autor raz stawia siebie w centrum wydarzeń, raz usuwa się w cień. Filtruje fakty przez własne emocje lub próbuje naświetlać tematy z wielu stron. Nie pozwala nudzić się przy lekturze, chociaż niemal zupełnie odrzuca styl dowcipnej lekkości – zupełnie jakby ten w naszej literaturze podróżniczej zarezerwowany był dla Cejrowskiego.

Jarosław Kret przeważnie stara się zachować chłodny spokój, który ma być gwarancją rzetelności, zdarza się jednak, że coś wywołuje jego gwałtowne reakcje – wówczas mnoży pytania retoryczne, daje upust złości lub pozwala sobie na zdumienie. Lubi oceniać odwiedzane miejsca, ich atmosferę (lub jej brak) i to, co mają do zaoferowania miejscowi. Unika tłumów, ucieka przed gromadami turystów i szybko zniechęca się do przeludnionych miejsc. W swoje wywody wplata informacje dotyczące obcych krajów, próbuje uchwycić ich specyficzny nastrój – lubuje się zwłaszcza w migawkowych scenkach, które rozwijają się w komentarz. Kret dość poważnie podchodzi do opisywania mniej znanych krajów – nie bawi się w znajdowanie ich wyrazistych cech, za to nierzadko wybiera na temat opisu… pierwsze wrażenie (potem, rzecz jasna, wzbogacone o konkretne wiadomości). Ponieważ kolejne rozdziały są krótkie, a autor ciągle zmienia ich tematy, książka wydaje się ciekawa. Trzeba jednak zaznaczyć, że przeważają w niej opisy, niewiele tu „życia”, przygód czy wrażeń – Kret skupia się raczej na obserwacjach, statycznych i spokojnych. Cały świat jest źródłem niebywałych doznań – tyle tylko, że te doznania w postaci cudzej, zapośredniczonej opowieści tracą część swojej mocy, nie wzbudzają aż tak żywych emocji jak w przypadku uczestnictwa. Kretowi zapadły w pamięć opisy z młodzieńczych lektur – książki Arkadego Fiedlera czy Alfreda Szklarskiego, które rozpalały wyobraźnię i chęć podróżowania, teraz powracają – w formie literackich przewodników, których śladami można bez większych przeszkód podążać. Wprawdzie sama „Planeta według Kreta” nie zapisze się w pamięci czytelników równie mocno, by odbiorcy ruszyli śladem autora, ale być może da impuls do marzeń o własnym odkrywaniu świata.
Opowieści Jarosława Kreta pełne są zdjęć, ale dopiero informacja na końcu książki pozwoli oddzielić te, które zrobił sam autor od – dość licznych – zaczerpniętych z różnych źródeł.

Poczytaj mi, mamo. Księga druga

2011-11-25T20:45:00.001+01:00

Nasza Księgarnia, Warszawa 2011.

Sentymentalna podróż

Nie zaglądam do spisu treści, zresztą i tak najwięcej wspomnień wywołują ilustracje i teksty. Nazwiska autorów nie wchodziły przecież do cowieczornej lektury, co innego same historie – te, wielokrotnie powtarzane, na długo zapadły w pamięć. Chcę je odkrywać stopniowo, chociaż gruby tom „Poczytaj mi, mamo. Księga druga”, który dawniej zastąpiłby dziesięć dobranocek, dziś staje się lekturą na jeden wieczór. Zapewnia jednak sporo emocji – trudno nie uśmiechnąć się na widok dobrze znanych prostych fabułek i pięknych ilustracji: w końcu na serii „Poczytaj mi, mamo” wychowało się moje pokolenie.

A ponieważ wydawnictwo zdecydowało się na reprinty (i chwała mu za to) mogę bez problemu przypominać sobie czytane przez rodziców bajki w najlepszym z możliwych kształcie. Tyle że zamiast podniszczonych od ciągłego oglądania książeczek, malutkich, bo kilkunastostronicowych, o nietypowym kwadratowym kształcie, dostaję spory i ciężki, ekskluzywnie wydany tom. I powstaje pytanie: czy to lepszy prezent dla spragnionego bajek dziecka, czy dla dorosłego, który nie przejdzie obojętnie obok takiego wznowienia. „Poczytaj mi, mamo” trafi do podwójnego kręgu odbiorców – zwłaszcza że ukazuje się w okresie przedświątecznym. Upominek nieoceniony od strony tekstowej – ale i od strony sentymentalnej.

Wanda Chotomska, Małgorzata Musierowicz, Tadeusz Kubiak, Julian Tuwim, Helena Bechlerowa, Danuta Wawiłow, Sławomir Grabowski i Marek Nejman – kilkulatki nie mają pojęcia, że obcują z klasyką literatury czwartej. Zyskują za to rozwijające wyobraźnię opowieści, czasem trochę zaczarowane (o koniu, który przychodzi pod dom chłopca), czasem wychowawcze (o zarozumiałej srebrnej łyżeczce), czasem życiowe (o kłótniach rodzeństwa o biurko czy o pierwszym dniu w przedszkolu). Te wszystkie książeczki czytane po latach – już z inną wrażliwością – odbiera się zupełnie inaczej, ale wciąż będą silnie wpływać na maluchy. Odnoszą się w końcu do spraw na nich istotnych.

Przewracanie kartek z kredowego papieru to sama przyjemność: charakterystyczne ilustracje Edwarda Lutczyna, Wandy Orlińskiej czy Marii Uszackiej jeszcze bardziej wpływają na ożywienie wspomnień. A przecież zgromadzone w jednym miejscu książeczki urzekają różnorodnością grafik – są tu rysunki wykonywane rozmaitymi technikami, odmienne od siebie style i pomysły na oddanie fabuł. Takie właśnie, nieujednolicone grafiki sprawdzają się tu doskonale.

Nasza Księgarnia przedstawia wartościowe historyjki, z morałami (ale bez dydaktyzmu), pozbawione agresji, nienaruszające zasad dobrego smaku. Opowieści sprawdzone i cenione, pięknie opracowywane i nieschematyczne. Powraca do bajek, które już sklasyczniały, i które na pewno chętnie kupią rodzice dla swoich pociech (a może i dla siebie). W zalewie pseudoliterackiej tandety (pisanie dla maluchów byle jak i bez pomysłu) „Poczytaj mi, mamo” jaśnieje pełnym blaskiem i wywołuje zachwyt. Nie da się o tym tomie (i o poprzedniej części) nie pisać w samych superlatywach. Wie o tym każdy, kto zasypiał przy małych kwadratowych książeczkach – opowieściach najlepszych polskich autorów. Wiele jest obecnie ładnie wydanych bajek – ale „Poczytaj mi, mamo” to książki wyjątkowe.

Pija Lindenbaum: Nusia się chowa

2011-11-24T21:18:00.001+01:00

Zakamarki, Poznań 2011.

Nie chciałam!

Gniew dorosłych to zwykle dla dzieci prywatny chwilowy koniec świata i ogromna kara, niezależnie od świadomości popełnionych błędów. Nusia, mała bohaterka stworzona przez Piję Lindenbaum, nabroiła, ucieka więc jak najdalej od rozgniewanej opiekunki i zamyka się w garderobie. Nie potrafi z nikim rozmawiać – chce być sama, a czuje się okropnie. Przeżywa to, co się stało – w towarzystwie baśniowych niedookreślonych zwierząt – idealnych pocieszycieli. Na szczęście Puma, opiekunka, dobrze wie, co czuje w tej chwili mała przerażona dziewczynka…

Pija Lindenbaum potrafi prezentować doświadczenia i emocje maluchów w prostych a urzekających historyjkach. Stawia na szczerość uczuć i chociaż ich nie wyjaśnia, przekonuje do siebie odbiorców. Posiada rzadką umiejętność wczuwania się w stany kilkulatków, dzięki czemu zyskuje na wiarygodności. Nie musi tłumaczyć, dlaczego Nusia czuje się źle – wystarczy, że pokaże jej późniejsze zachowania, że zrozumie chęć ucieczki i samotności. Nusia wpada w tarapaty, bo ulega namowie rówieśniczki zamiast słuchać starszych. Nie doprowadza do wielkiej katastrofy, ale robi wystarczając dużo, żeby dorośli mogli stracić cierpliwość. A potem jest już za późno…

Jeden celny portret w książce poświęcony jest Nusi. Drugi – Pumie. Pija Lindenbaum od pewnego czasu próbuje przemycać w swoich książkach akcenty współczesności, sygnały tolerancji i odejścia od myślenia stereotypami – nie inaczej jest i w tomiku „Nusia się chowa”. Puma, która opiekuje się dziećmi sąsiadów (a przy okazji i Nusią) ma wszelkie dane ku temu, by nie wzbudzać zaufania rodziców – potencjalnych pracodawców. Ma przesadnie mocny makijaż, pomalowane na fioletowo paznokcie i wytatuowane ramiona – raczej nie kojarzy się z ciepłem i bezpieczeństwem. Jednak bez wątpienia ma podejście do dzieci: z wprawą opiekuje się niemowlakami, z kilkulatkami dogaduje się bez problemu. Mało tego: Puma rozumie dzieci i potrafi odczytywać ich emocje, a także znaleźć sposoby na zażegnanie kryzysu. Jest więc zaprzeczeniem typowych opiekunek przygodnych, dla których opieka nad dziećmi to przykra konieczność.

Tym razem wątpliwości może jednak budzić trzeci element bajki, łącznik z baśniowym światem, motyw, który u Lindenbaum wywołuje podziw dla pomysłowości autorki. To zwierzęta. Kiedy Nusia ukrywa się w garderobie, zwierzęta przychodzą z różnych stron, by dotrzymać dziewczynce towarzystwa. Próbują rozbawić Nusię, wymyślając rozmaite zadania. W końcu proponują, by bohaterka podrzucała je do góry i nie łapała, bo bardzo lubią uderzać o ziemię. I to moment, który może wzbudzić protest rodziców (zwłaszcza tych, którzy jakieś zwierzę w domu trzymają). Wprawdzie zwierzęta są wymyślone i niekonkretne, wprawdzie pozwalają rozładować napięcie, ale budowanie w dziecku przekonania, że żywe istoty można rzucać o ziemię – bo to lubią – nie powinno mieć racji bytu.

Cały tom „Nusia się chowa” jest magiczny ze względu na trafność obserwacji i umiejętność oddania emocji dzieci, ale także z uwagi na sposób prowadzenia narracji i warstwę graficzną. Lindenbaum, autorka obu, potrafi na długo przykuć uwagę czytelników.

Maggie Stiefvater: Niepokój

2011-11-23T20:11:00.002+01:00

Wilga, Warszawa 2011.

Świat wilkołaków

W „Drżeniu”, pierwszej części wilkołaczej trylogii, Maggie Stiefvater odsunęła od pary bohaterów cały świat. Wyobcowanie to umożliwiło zarysowanie relacji między młodymi ludźmi, dojrzewającego uczucia i ogromnej palety emocji, które towarzyszyły kiełkującej miłości. W drugim, równie obszernym tomie przychodzi czas na ponowne włączenie do powieściowej rzeczywistości pominiętego wcześniej celowo otoczenia. Autorka nadrabia zaległości i mnoży przeszkody, które wcześniej z drogi do szczęśliwego związku usunęła. Wprowadza na nowo rodziców Grace, do tej pory praktycznie nieistniejących. Motyw przemieniania się w wilka istnieje dalej: ale w niespodziewanym rozwiązaniu.

Grace i Sam są razem. To nie jest zwykłe zauroczenie: chociaż dziewczyna ma siedemnaście lat, jest pewna, że z Samem chce spędzić resztę życia – co ważne, Stiefvater zminimalizowała tu czynnik pożądania, wracając do bardziej platonicznej wersji relacji. Sam już się nie przemienia, ale kontynuuje pracę swojego opiekuna i zapewnia schronienie nowym wilkołakom. Wśród nich znajduje się gwiazda młodzieżowego zespołu, Cole. Cole nie chce już być człowiekiem, pragnie ucieczki od życia. Ratunku nie przynoszą mu narkotyki, chłopak bez żalu ma zamiar porzucić ludzką skórę. W świecie Grace i Sama nikt nie zdaje sobie sprawy z tego, kim dotąd był Cole, więc nastolatek zyskuje szansę na rozpoczęcie nowego życia – Cole wpada w oko Isabel. To dziewczyna, która przez wilkołaki straciła brata – i której ojciec z pasją poluje na podchodzące pod dom zwierzęta. Tym razem więc narracja przebiega czterotorowo – głos zabierają nie tylko Sam i Grace, ale także Isabel i Cole – czytelnicy obserwują zatem dwie pary, których uczucie rozwija się w różny sposób: u Sama i Grace zyskuje dojrzałość, u Isabel i Cole’a opiera się przede wszystkim na pożądaniu i burzy emocjonalnej.

Stiefvater powraca także do bardziej przyziemnych problemów. Koncentruje się zwłaszcza na kłopotach z rodzicami Grace, przeciwnymi związkowi. Nie ma tu oczywiście mowy o rzeczowych dyskusjach, jest za to wzajemna niechęć i seria bezpodstawnych oskarżeń. Autorka posłużyła się tutaj wygodnym stereotypem nierozumiejących rodziców, którzy argumenty zbywają odwoływaniem się do prawa i rządzenia w domu. Nie próbują nawet poznać prawdy, za to chętnie mnożą zakazy – w tym ujęciu nie mogą wzbudzać sympatii odbiorców, za to ładnie motywują młodych do walki o szczęście i przez kontrast podkreślają potęgę miłości. Ważna też staje się tajemnicza choroba Grace: o ile do tej pory źródłem zmartwień była niepewna przyszłość Sama, o tyle w „Niepokoju” ciężar trosk przenosi się na dziewczynę. Teraz Sam ma wszystko, by spokojnie żyć, za to Grace wszystko może stracić.

W „Niepokoju” elementy baśniowego thrillera dość często pozwalają ukazać zwykłe ludzkie zmartwienia. Konstrukcja fantastycznego świata to z kolei z jednej strony ukłon w kierunku fanów paranormal romance, z drugiej strony za to przykrywka do powtarzanej od wieków opowieści o wielkich uczuciach.

Federico Moccia: Wybacz, ale chcę się z tobą ożenić

2011-11-22T20:14:00.001+01:00

Muza SA, Warszawa 2011.

Miłość idealna

Federico Moccia tworzy współczesne romanse, których nie da się przeczytać jednym tchem ze względu na ich objętość czy mnogość wątków. Kierowane przede wszystkim do młodych ludzi powieści z jednej strony przynoszą rzeczywistość idealizowaną i przenoszoną z marzeń, z drugiej natomiast odnoszą się do rzadko uświadamianych problemów. Moccia zapewnia odbiorczyniom bajkowe fabuły i pozory normalności, zamykając historie w dobrych i skomplikowanych narracjach. Poza tym niespecjalnie przejmuje się kolorytem lokalnym, co nadaje jego powieściom walor uniwersalizmu.

Tom „Wybacz, ale chcę się z tobą ożenić”, chociaż stanowi kontynuację książki „Wybacz, ale będę ci mówiła skarbie”, da się czytać jako osobną powieść – tyle tylko, że czytelnicy nie znajdą odpowiedzi na kilka pytań. Dwudziestoletnia Niki od dwóch lat jest w udanym związku. Jej partner Alex starszy jest o dwie dekady, ale spora różnica wieku nikomu nie przeszkadza – zwłaszcza że Alex sprawia wrażenie nieprzytomnie zakochanego. Dzięki temu Niki żyje jak w bajce: ukochany stale ją czymś zaskakuje, a ponieważ odnosi także sukcesy w pracy, stać go na realizowanie nawet najbardziej szalonych i odważnych pomysłów. Chce też zalegalizować związek i organizuje niezapomniane oświadczyny. Tyle że Niki ma dwadzieścia lat i mimo wsparcia rodziców oraz przyjaciółek zaczyna odczuwać napady paniki na myśl o radykalnej zmianie swojego życia. Ponadto w jej życiu pojawia się atrakcyjny, pewny siebie i sprytny rówieśnik, biegły w sztuce podrywania. Alex z kolei przeżywa sercowe niepowodzenia swoich przyjaciół, którzy przechodzą poważne kryzysy we własnych związkach. Jego relacje z Niki, dotąd do znudzenia idealne i przecukrzone, nagle się psują.

Moccia daje czytelniczkom to, co chciałyby usłyszeć. Opowieść wielowątkową i skomplikowaną, pełną gwałtownych emocji i wzruszeń. Początkowo niemal irytującą w swojej doskonałości: obraz niezmąconego szczęścia Niki doprowadzony jest do przesady w sytuacji, w której rezygnacja ze szczerości absolutnej objawia się nadmiernymi wyrzutami sumienia. Niki z żadnej ze stron nie doświadcza przykrości: zawsze wierne przyjaciółki są wciąż w pobliżu, gotowe przyjść z pomocą w każdej chwili. Rodzice dziewczyny nie ujawniają przed nią obaw czy wątpliwości, jakby pilnie uważali, by niczym przypadkiem córki nie rozzłościć. Alex zachowuje się jak książę z bajki, a po jego postawie nie widać przewagi wieku czy doświadczenia.

Znacznie ciekawiej niż sielankowa opowieść wybrzmiewają dalszoplanowe wątki – bo każda z przyjaciółek Niki (i każdy z towarzyszy jej partnera) ma własne problemy, zwykle bliższe prawdziwego życia. W egzystencji Niki interesująco będzie w najbliższym czasie. Moccia nie spieszy się z rozwijaniem fabuły, potrafi operować tempem akcji, w odpowiednich momentach ładnie ją spowalnia mentalnymi powrotami do przeszłości czy rozważaniami o naturze miłości (tu próbuje dotrzeć do nastolatek szukających życiowych mądrości).

Dużo w książce dialogów, bardzo czasem rozbudowanych – ale bywa, że Moccia stawia na monologi wewnętrzne bądź przejmujące opisy. Rezygnuje – poza nawiązaniami kulturowymi – także z językowych eksperymentów (jedyny irytujący – prawdopodobnie za sprawą tłumaczki, Karoliny Stańczyk – element to powtarzane do znudzenia i przez bohaterów z różnych grup wiekowych „no weź”). W pierwszej fazie opowieści odejście od lingwistycznych poszukiwań oddala wiarygodność, za to podkreśla idealizm świata i uczucia. Potem sytuacja się normuje, a język pozostaje przezroczysty – Moccia nie potrzebuje takimi środkami przykuwać uwagi odbiorców, wystarczająco przyciąga ich do lektury przez rozwój historii i kreacje bohaterów. Jeśli ktoś ma ochotę na lekki ale nie banalizowany romans, po „Wybacz, ale chcę się z tobą ożenić” może spokojnie sięgnąć.

Magdalena Kuydowicz, Wiesław Sokoluk: Zaklinacze samotności

2011-11-21T20:39:00.001+01:00

Bliskie, Warszawa 2011.

Scenariusze życia

Materiał na serial obyczajowy, rubrykę w kolorowym piśmie dla pań, powieść. W „Zaklinaczach samotności” znajdzie się to, co ogromna grupa odbiorczyń uwielbia: opis ludzkich emocji, uczuć i losów. Przedstawienie związków, które docierają do przełomowego punktu – połączone z przewidywaniem możliwych scenariuszy. To pomysł, obok którego niewiele czytelniczek przejdzie obojętnie.

Magdalena Kuydowicz zajmuje się pierwszą częścią każdego „rozdziału”, to znaczy – prezentowaniem ludzkich historii. Często trudnych, pełnych komplikacji, destrukcyjnych lub po prostu przypominających beznadziejne przypadki. Zwykle – historii ostro zarysowanych, ale nie tendencyjnych, tak, by w relacji nie znalazła się zapowiedź finału. Kuydowicz pozwala obu stronom na opowiedzenie własnej części obserwacji – przy okazji można się przekonać, jak bardzo różnią się zsubiektywizowane spostrzeżenia. Po takiej podwojonej opowieści przychodzi czas na rozbudowany komentarz Wiesława Sokoluka, seksuologa, który na bohaterów patrzy jak na potencjalnych pacjentów – i ocenia ich szanse na stworzenie udanego związku, wskazując czytelnikom, co wpłynie prawdopodobnie na przyszłość ludzi. Na marginesie tych uwag może zatem odnieść się do ogólniejszych problemów i dyskretnie, bez moralizowania, zasugerować odbiorcom drogi postępowania. Analizie poddane zostają związki, ale też przyjaźnie czy relacje matka-dziecko: samotność ma w końcu różne oblicza i różne przyczyny.

Pierwsza część każdego rozdziału utrzymana jest w formie bardzo rozbudowanych charakterystyk z dążeniem w stronę reportażu. Kuydowicz chce jak najpełniej przedstawić swoich bohaterów, stara się uchwycić rozmaite czynniki, które wpływają na ich decyzje i postawy, koncentruje się zatem na drobiazgach, wykluczanych przeważnie z filmowej czy książkowej opowieści (zarówno opartej na faktach, jak i fabularnej). To z kolei zachęca czytelników do wystawiania własnych ocen i zastanawiania się nad postawami postaci. Sokoluk za to próbuje pobawić się w wizjonera i terapeutę: diagnozuje problemy i pisze, gdzie będą mogły znaleźć odzwierciedlenie. Skupia się czasem na drobiazgach, które nie są zbyt widoczne w pierwszej części. Jednocześnie – co może przyciągnąć do książki sceptyków – rezygnuje z poprawności politycznej, stale obecnej w kolorowych magazynach i odpowiedziach od redakcji. Bywa złośliwy, czasem sili się na dowcip, stosunkowo często też ulega pokusie sięgania po kolokwializmy – jednym słowem robi wszystko, by nie kojarzyć się z gazetowymi etatowymi ekspertami.

W efekcie odbiorcy uzyskują kilka historii za każdym razem omawianych z trzech punktów widzenia: dwukrotnie przez zaangażowanych bezpośrednio i raz – przez obcego obserwatora. To ciekawa perspektywa – i zastępuje rozkłady napięć czy literackie opracowanie materiału. Kuydowicz i Sokoluk koncentrują się na życiu jako takim, wybierają niezbyt stereotypowe (ale też nieprzesadnie egzotyczne) relacje, by z jednej strony dostarczyć czytelnikom rozrywki i materiału do przemyśleń, a z drugiej – wskazać im być może także ich problemy.

Mariusz Urbanek: Broniewski. Miłość, wódka, polityka

2011-11-20T20:25:00.001+01:00

Iskry, Warszawa 2011.

Poeta niepokorny

Właściwie do lektury biografii Władysława Broniewskiego zachęcać nikogo nie trzeba, bo wtajemniczeni na tę pozycję czekali z niecierpliwością, a niewtajemniczonym wystarczy kilka faktów lub anegdot z życiorysu, by natychmiast rozbudzić ich ciekawość, ale Mariusz Urbanek wykorzystuje dodatkowo marketingowo-gawędziarskie zdolności, by tekst ubarwić. I tak od pierwszych stron (a może i od pierwszych słów) tomu „Broniewski. Miłość, wódka, polityka” autor dostarcza sensacji, ciekawostek i przeżyć barwnie opisanych. Nie ma tu nic ze żmudnego przekopywania się przez zestaw suchych faktów z cudzego życia, nie ma zmęczenia tematem ani formą – książka Urbanka nie przypomina klasycznej biografii, szybciej plotkarską opowieść, utkaną z wydarzeń mało prawdopodobnych, a przecież zachowanych w pamięci potomnych.

Trzy elementy, tak trafnie zaakcentowane w podtytule książki, mają przyciągnąć uwagę odbiorców, jednak nie na prawach taniej sensacji, a jako czynniki kształtujące biografię poety. Rzeczywiście Urbanek rozpoczyna od rozpracowywania kolejnych dam serca Broniewskiego, rzeczywiście często powraca do tematu polityki (nie dałoby się tego przecież uniknąć) i nie ukrywa słabości swojego bohatera do alkoholu. W tym wszystkim nie traci z oczu literatury, chociaż bardziej interesuje go życie, postawy dalekie od pomnikowych i niebanalne pomysły, które z czasem zaczęły budować legendę Broniewskiego. Urbanek traktuje poetę z sympatią, nie sili się na obiektywizm, widać, że pozostaje pod urokiem Broniewskiego – ale też rzetelnie wczytuje się w dostępne dokumenty. Co ważne, wiedzę wyniesioną z rozmaitych pism przekuwa na rodzaj półprywatnego reportażu, interesuje go przede wszystkim Broniewski nieoficjalny – dowcipny i stanowczy, nie zawsze szczęśliwy, czasem zagubiony. Broniewski w sercowych podbojach i Broniewski-alkoholik, dobry mąż i ojciec lub łajdak (którego mimo wszystko nie da się odrzucić). Broniewski na wojnie i Broniewski torpedujący absurdalne pomysły władz, Broniewski jako autor poematu chwalącego Stalina i Broniewski-patriota. Niby to na marginesie trzech tytułowych skandalizujących tematów, udaje się Urbankowi całkiem dobrze nakreślić sylwetkę poety z różnych stron. Dla tych czytelników, którzy życiorys Broniewskiego znają, wielkich niespodzianek tu nie będzie (ciekawostkę stanowi jedynie komentarz do aktualnej recepcji Broniewskiego, a dla wszystkich odbiorców miłym prezentem będzie obszerny wywiad z przybraną córką poety, podsumowujący sferę prywatną). Urbanek korzysta z zachowanych materiałów, a jednocześnie potrafi je opracować tak, by uzyskać świeżą i żywą narrację. Nie widać żmudnej archiwizacyjnej pracy – przysłania ją lekki, bogaty w anegdoty i fragmenty wierszy tekst. Takie rozwiązanie nie tylko pozwala przybliżyć sylwetkę Broniewskiego, ale jeszcze, dodatkowo, wzbudzić do niego sympatię oraz zainteresowanie twórczością. Urbanek dobrze panuje nad egzystencją opisywanego poety i fascynacją nim dzieli się z przekonujący sposób z czytelnikami, co sprawia, że tom „Broniewski. Miłość, wódka, polityka” naprawdę wciąga.

Wendell Speer: Simon Peppercorn. Logowanie do Magicznej Przestrzeni

2011-11-19T21:13:00.002+01:00

Zysk i S-ka, Poznań 2011.

Przygody z innego świata

To, co zawsze było wartością w powieściach fantasy dla młodych ludzi, powraca teraz w tomie „Simon Peppercorn. Logowanie do Magicznej Przestrzeni” i zapewne wywoła kolejne pytania o podobieństwo do opowieści o Harrym Potterze oraz o popularność książek o szkoleniu młodych czarodziejów. Tyle że autorowi nie chodzi raczej o włączenie się w postpotterowski nurt, a o nawiązanie do klasyki literatury czwartej. W swojej historii wykorzystuje tradycyjną fabułę z powieści drogi, wybiera sympatycznego bohatera – zwyczajnego dzieciaka – i przenosi go do magicznego świata, którego przejście ma być jednocześnie ćwiczeniem i egzaminem umiejętności, a nieoczekiwanie dla Simona staje się też walką o życie i przetrwanie – choć na dobrą sprawę o tym wątku na jakiś czas autor, Wendell Speer, zapomina – z dramatyzmu sytuacji nic nie pozostaje, bo bohater ma aż kilkanaście dni na uratowanie się przed losem wilkołaka. Ale to już sprawa przyszłości.

Właściwie Simon nie zachowuje się inaczej niż większość bohaterów z podobnych historii. Skończył właśnie dwanaście lat, czasem jest niesforny, nie przepada za nauczycielką, którą przezywa od ropuch, miewa też problemy ze starszymi kolegami, którzy lubią się znęcać nad słabszymi. Tyle że Simon niezwykłe przygody przeżywa w snach i marzeniach. Tam odwiedza krainy magii i cieszy się nowymi doświadczeniami. Do momentu, w którym okazuje się, że świat magii naprawdę istnieje i Simon zostaje do niego zaproszony. Nielubiana dotąd nauczycielka jest tu wykładowczynią, a pies Simona – mistrzem praktyk magicznych. Chłopiec może nauczyć się panowania nad zaklęciami i spełnić swoje marzenia, a także uwolnić własne moce. W końcu nadchodzi czas próby – i właściwej akcji. Realizm zostanie porzucony na rzecz kreowania coraz to nowych, typowych dla powieści fantasy, punktów przełomowych.

Simon Peppercorn będzie zatem musiał zmierzyć się z baśniowymi stworami, których rozpiętość gatunkowa jest dość duża (obok tych znanych już z literatury pojawiają się zupełnie nowe, wymyślone na potrzeby książki), rozwiązywać rozmaite zadania (w tym powieść zbliża się nieco do gier komputerowych, co powinno przychylnie nastawić do niej młodych odbiorców), a także mierzyć się z własnymi słabościami, strachem i bezradnością. W podróż nie wyrusza sam, jak łatwo się zatem domyślić, w najtrudniejszych momentach będzie mógł liczyć na przyjaciół.

Czytelnikom zapewne spodoba się motyw powiązania magicznej opowieści z… Krakowem – bo to znajdująca się na Wawelu czakra ma być celem wyprawy chłopca. Żeby do niej dotrzeć, Simon będzie między innymi musiał przechytrzyć aż trzy Baby Jagi, spokrewnione ze sobą, a także samego Smoka Wawelskiego, spotka istoty znane z podań i legend i nieco ożywi dawne przekazy – przecież Kraków ze swoją baśniową przeszłością także może być areną niezwykłych wydarzeń.
Napisana z humorem książka spodoba się dzieciom: ujęty w niej świat pełny jest przygód, a przy tym pozbawiony brutalności czy komplikacji, które niepotrzebnie utrudniałyby lekturę. Simon Peppercorn ma szansę stać się bohaterem, który trafi dzieciom do przekonania.

Helena Amiradżibi: Moja filmowa Moskwa. Białym pociągiem dookoła wódki... i nie tylko

2011-11-18T20:54:00.001+01:00

Trio, Warszawa 2011.

Flirt i film

Helena Amiradżibi ma w sobie coś z Olgi Lipińskiej i coś z Agnieszki Osieckiej, przynajmniej takie wrażenie odnieść można podczas lektury książki „Moja filmowa Moskwa”, wspomnień, dotyczących przede wszystkim młodości i wkraczania w dorosłe życie. Autorka marząca o pracy reżysera musi pokonywać wiele trudności, by zrealizować swoje plany. Pochodząca z Gruzji dziewczyna nie może odnaleźć się w Moskwie, nie pozwala jej na to temperament i wrodzona przekora. Autorka musi wciąż wypracowywać nowe kompromisy i uczyć się przetrwania. Na studiach jest jej ciężko, zwłaszcza że część wykładowców nie wyobraża sobie, by kobieta mogła być reżyserem, w zwyczajnym życiu dokuczliwe okazują się problemy ze zdobywaniem podstawowych artykułów, ale i… mentalność Rosjan, którzy nie tolerują rozwiązłości. Tymczasem Amiradżibi rozkochuje w sobie dwóch kolegów – Polaka i Rosjanina. Polak w kraju zostawił narzeczoną, której obiecał ślub. Rosjanin ma wyraźnie wytyczony cel egzystencji – zamierza zostać alkoholikiem. Nie może dostać pracy ze względu na polityczną przeszłość, więc z czasem przestaje się starać, dbając tylko o dostarczanie organizmowi kolejnych porcji wódki (z braku spirytusu, nad którym to brakiem bardzo ubolewa). Helena Amiradżibi wspomina noc, podczas której stała się kobietą, ale i pierwszą wypitą wódkę. Doświadczenia młodej dziewczyny przedstawia, nadając im wymiar niezwykłości, a chwilami nawet i liryzmu. Relacjonuje potem swój związek z dwoma adoratorami, a i miłosną przygodę z kolejnym kochankiem, a późniejszym drugim mężem, Jerzym Stawińskim. Zupełnie jakby nieokiełznanymi żądzami chciała zawalczyć o wolność – nie: o normalność, bo ta, za sprawą przykrej codzienności, nie była przecież możliwa.

Cała książka prowadzi czytelników w dwóch kierunkach, Amiradżibi relacjonuje swoją pracę i życie prywatne; w opowieści o pracy przemyca obrazki rodzajowe, zdradza umiejętności obserwatora – ludzie w jej wspomnieniach są żywi i barwni. Czasami w portrety mocno wkraczają tematy polityczne, zresztą trudno byłoby się od tego autorce oderwać – ale funkcjonują one przez cały czas jakby na marginesie wspomnień, dobrze je uzupełniają, lecz nie przejmują emocji czytelników. Z kolei w opowieściach o życiu prywatnym zaskakuje duża szczerość i stopień intymizowania zwierzeń – ma się wręcz wrażenie, że autorce wystarczy mówienie ezopowe, nienazywanie wprost kolejnych miłosnych przygód – by te zaistniały w historii. Ale z taką samą, brutalną niekiedy szczerością, wyjawiała przecież informacje o zdradzie swojemu partnerowi.

Przy ogromnej samoświadomości uderza naiwność Amiradibi jako młodej kobiety: związek z nieodpowiedzialnym Lonią, utrzymywany równolegle z „poważniejszą” relacją, zachowania na przekór zdrowemu rozsądkowi i mocno ryzykowne decyzje – wszystko to sprawia, że zyskuje autorka wspomnienia niebanalne i bogate, a jednocześnie wzbudza u odbiorców całą masę pytań o sens takiego postępowania. Wszystkie szaleństwa Amiradżibi niemal czynią bohaterkę wspomnień osobą niewiarygodną, a już na pewno niezbyt mądrą – ta rozbieżność płynąca z literackiego opracowania tekstu, ironii i późniejszej, zyskiwanej z czasem dojrzałości, jest jednym z ciekawszych kluczy lekturowych.

Miłość gór. Oprac. Krzysztof Mikucki

2011-11-17T20:54:00.001+01:00

WAM, Kraków 2011.

Potęga świata

Góry to dla niektórych pasja lub sposób na życie. W literaturze doczekały się nawet osobnej dziedziny – półka z literaturą górską stale zyskuje nowe pozycje. Góry skłaniają też do refleksji, uznania własnej słabości czy małości wobec piękna, majestatu i potęgi przyrody. I właśnie z takiego podejścia wyrósł tomik „Miłość gór” opublikowany przez WAM: idealny prezent dla tych wszystkich, którzy góry kochają i nie potrafią przestać o nich myśleć.

Książka została przygotowana tak, by dostarczyć przyjemności natury estetycznej: szyta, w twardej oprawie, na żółtym, grubym kredowym papierze. Do tego dochodzą przepiękne zdjęcia górskich pejzaży. Nie ma, niestety, informacji, gdzie zostały one wykonane, jedynie nazwiska autorów pojawiają się w stopce: to zrozumiały zabieg, gdy weźmie się pod uwagę przeznaczenie tomiku i jego podporządkowanie pięknu w większym stopniu niż celom użytkowym. Widoki, których tematem są góry, niejeden raz zadziwią – w mniejszym stopniu pomysłami na kompozycję kadrów, w większym natomiast urokami uwiecznionej natury. Fotografie są nasycone kolorami i poza najbardziej standardowymi ujęciami przynoszą też tematy mniej spodziewane, zawsze jednak przykuwające wzrok. Nie ulega wątpliwości, że poza wartościami estetycznymi mają jeszcze dwojaką funkcję: po pierwsze – co oczywiste – stanowią ilustrację do filozoficznego przewodnika po górach (i dorównujący mu stopień uogólnienia), po drugie natomiast wprowadzają kontemplacyjny i lekko liryczny nastrój. Bez nich tomik „Miłość gór” byłby tylko suchym przeglądem cytatów, wypisem skrzydlatych słów, ale pozbawionym atmosfery niezwykłości i harmonii. Zdjęcia w tym tomiku wcale nie stanowią jedynie uzupełnienia dla tekstu, funkcjonują z nim na równych prawach.

Antologia cytatów, którą zaproponował Krzysztof Mikucki, w paru miejscach może być dla czytelników zaskoczeniem. Przede wszystkim autor wyboru zwrócił uwagę na wypowiedzi spoza literatury górskiej, fragmenty przemyśleń sławnych ludzi, związane z ich skromnością w obliczu gór, a obok tego także i komentarze osób, które wybrały góry jako swój sposób na życie. Nie ma za to zbyt wielu pisarzy, odnoszących się do gór w swoich dziełach i traktujących ten temat jako tworzywo literackie – Mikucki postawił raczej na szczerość przeżyć i autentyczność obserwacji – i w takim zestawie mógł chyba najpełniej pokazać potęgę gór oraz niewielkie znaczenie człowieka. Takie proporcje przyświecały mu od początku – a przecież w literackich obrazach gór także nie są niczym nowym lub niespodziewanym.

Dla miłośników gór ten tomik to doskonały upominek: pozwala bowiem wyrażać to, co czują przedstawiciele kolejnych pokoleń, wciąż bezradni wobec potęgi natury. Nie tylko dostarcza materiału do przemyśleń, ale i przy okazji – przeglądu zachwytów. To ciekawa lektura, chociaż – jak większość zbiorków cytatów – zaostrza apetyt na większe fragmenty.

Izabela Sowa: Części intymne

2011-11-16T20:27:00.001+01:00

WNK, Warszawa 2011.

Prawda pisania

Miłośników książek autotematyzm może przyciągnąć. Mimo że książki o książkach nie zawsze cieszą się powodzeniem, można je traktować raz jako hołd składany literaturze, dwa – jako próbę rozliczenia z sytuacją na rynku. Izabela Sowa uznała – poza drugą motywacją – że literatura jako temat i podstawowy motyw historii może się całkiem dobrze sprawdzić w obyczajowym czytadle. Co ciekawe, nie ma w „Częściach intymnych” uwielbienia dla książek, życie – nawet życie podporządkowanego słowom autora – musi ostatecznie wygrać. Tyle że zwycięstwo jest gorzkie, a szans na wyrwanie się z marazmu raczej nie ma.

Przewija się przez tę książkę pytanie o kondycję literatury i… czytelników. Janusz, bohater powieści, to autor bestsellerów (chociaż fragmenty jego dzieł wskazują raczej na trzeciorzędne pisarstwo i zachwytów wywołać nie mogą). Z czasem okazuje się też, że to plagiator: bez skrupułów korzysta z zamieszczanych w internecie cudzych relacji. W efekcie, chociaż w oczach czytelników jawi się jako guru, nie wiele wie o życiu. Nie rusza się z ulubionego fotela i snuje opowieści o dalekich wyprawach. Mało tego – musi jeździć na spotkania z czytelnikami i przekonywać ich do sięgania po teksty, ale sam nie sprawia wrażenia przekonanego. Właśnie na takich wyjazdach do małych miasteczek upływają „Części intymne”. Janusz spotyka się z odbiorcami narzekającymi na mizerną ofertę kulturalną w regionie, z niedouczonymi dziennikarkami, a od czasu do czasu też z prawdziwymi fanami. Z tego wszystkiego wyłania się raczej mało optymistyczny obraz życia kulturalnego. Sowa pozwala sobie także na ostrą satyrę, a ściślej mówiąc – na ujawnienie prawdy o praktykach dystrybutorów (co stanowi dziś tajemnicę poliszynela, ale kiedy dotyka bezpośrednio bohatera-pisarza, być może zainteresuje też zwykłych czytelników, nie tylko ludzi zaangażowanych w proces powstawania książek).

Janusz przeżywa trudne chwile – bo naprawdę dopiero spotkania, na które przychodzi tylko kilka stałych bywalczyń tego typu imprez, emerytek zmęczonych programami w telewizji, obnażają prawdę o współczesnej literaturze rozrywkowej i o jej twórcach: są na dobrą sprawę nikomu niepotrzebni. Książka przestaje być świętością, zaczyna być zwykłym towarem – to przejście od sfery sacrum do profanum przejawia się w goryczy narracji.

Izabela Sowa, co zaskakujące, nie chce grać na emocjach zwykłych czytelników. Nie buduje w książce wielkich napięć, nie ma zamiaru też najwyraźniej sięgać po wielkie tematy: rezygnuje z wielkich miłości, patosu czy dramatów, marazm codzienności zwycięża. Nawet kiedy zaczyna dziać się coś, co mogłoby przynieść zmiany, ostatecznie przegrywa z rutyną. Dzięki takim rozwiązaniom Izabela Sowa może pozwolić sobie na szkicowanie charakteru postaci i przeżyć, które są jej udziałem. Autorka stawia na opis wydarzeń, nie próbuje zatem wdawać się w głębokie psychologiczne analizy – ale zostawia na nie miejsce, bo nie zagęszcza narracji. „Części intymne” to książka, która mogłaby zostać włączona do dyskusji o kondycji literatury.

John Connolly: Wrota

2011-11-15T20:19:00.000+01:00

Niebieska Studnia, 2011.

Piekielnie śmieszna historia

Wprawdzie John Connolly pisze tym razem książkę dla nastolatków, lecz tak naprawdę „Wrota” rozbawią i starszych czytelników, a to ze względu na bezkompromisowe poczucie humoru autora i prześmiewczą narrację. We „Wrotach” Connolly wykorzystuje zdobycze fizyki oraz ograny już motyw przejścia do piekła, by stworzyć dynamiczną i dowcipną lekturę, której nadrzędnym celem staje się mrugnięcie okiem do odbiorców.

Samuel Johnson to jedenastolatek, bystry i pomysłowy. Przypadkiem obserwuje, jak u jego sąsiadów (mieszkających przy alei Crowleya) dzieje się coś dziwnego. Znudzeni dorośli, którzy zdecydowali się na seans magii dla zabicia czasu, niechcący uchylają wrota do piekieł. Z tego przejścia natychmiast korzystają stada demonów, które mają przygotować świat na przyjście Jego Złowrogości. Demony są naprawdę różne – obok groźnych i bezwzględnych (jak ten, który opanował ciało sąsiadki) pojawiają się i bardziej swojskie, na przykład Demon Byków Ortograficznych, a nawet całkiem miłe demony, które muszą udawać groźne, lecz źle czują się w takich rolach (więc nikomu nie zrobią krzywdy). Demony rozpełzają się po świecie, a sprawę z zagrożenia zdaje sobie tylko jedenastoletni chłopiec. Oczywiście jego spostrzeżenia dorośli bagatelizują, więc Samuel próbuje zainteresować sytuacją naukowców, fizyków, którym akurat coś zepsuło się w Wielkim Zderzaczu Hadronów.

Cały powieściowy świat z „Wrót” służy rozrywce i widać wyraźnie, jaką zabawę sprawia autorowi przekładanie dzieciom języka dorosłych bez wyjawiania całej prawdy. Inteligentny humor przesyca tę opowieść i właściwie fabuła okazuje się jedynie pretekstem do kolejnych żartotwórczych popisów. Zwłaszcza na początku historii Connolly wpada w cały system przypisów i rozbudowanych wyjaśnień z dziedziny fizyki i czasem filozofii – ale bez obaw, choć brzmi to mało zachęcająco, w istocie bawi do łez (zwłaszcza czytelników świadomych ironicznych zabiegów autora). Nudzić się przy tych wywodach nie sposób, zresztą w ujęciu tego twórcy wszystko staje się nie dość, że proste i przystępnie wyłożone, to jeszcze, o dziwo, bardzo interesujące. Przecież cały czas trwa zabawa, literacki karnawał, którego nie da się zatrzymać.

Nie ma w tej powieści specjalnie grozy czy przykrości, poza kilkoma drobnymi scenkami, które są konieczne dla uwiarygodnienia świata przedstawionego, chociaż Connolly od początku sugeruje wejście w mroczną część zaświatów i nie ukrywa, że przedmiotem jego zainteresowania będą istoty z piekła rodem, nie chce straszyć czy przerażać. Wszystko jest tu utrzymane w pogodnej tonacji, która wywodzi się bezpośrednio ze sposobu opisywania wydarzeń: język tej powieści odwraca uwagę od zjawisk nadprzyrodzonych, a czasem wręcz przejmuje zaangażowanie czytelników w lekturę.

Connolly daje tu popis sztuki ironizowania i rozśmieszania, co przekłada się na powieść błyskotliwą i wciągającą. Odejście od epatowania złem czy grozą wychodzi mu na dobre: może bowiem bez większego wysiłku znaleźć odbiorców, łaknących czystej rozrywki.

Temple Grandin, Catherine Johnson: Zwierzęta czynią nas ludźmi

2011-11-14T20:56:00.001+01:00

Media Rodzina, Poznań 2011.

Zrozumieć zwierzęta

Temple Grandin potrafi przekonać do swoich obserwacji nie tylko przypadkowych czytelników, ale i ludzi, którzy na co dzień pracują ze zwierzętami i którzy wezwą ją na pomoc. Autorka stara się zrozumieć zwierzęta i próbuje myśleć jak one – co przychodzi jej o tyle łatwiej, że była dzieckiem autystycznym i wiele zachowań czworonogów potrafi przełożyć na własne emocje, a co za tym idzie – dociera do wiadomości, których większość ludzi by nie posiadła. We współpracy z Catherine Johnson tworzy książki o swoich odkryciach – książki interesujące dla zwykłych odbiorców. Publikacje Temple Grandin przydają się pracownikom ubojni (na końcu tomu „Zwierzęta czynią nas ludźmi” autorka tłumaczy się ze swojej pracy dla tego sektora), personelowi w ogrodach zoologicznych, hodowcom, ale też czytelnikom, którzy chcieliby lepiej poznać zachowanie swojego psa czy kota.

W tomie „Zwierzęta czynią nas ludźmi” autorka zastanawia się nad dobrem psychicznym zwierząt i analizuje ich zachowania w oparciu o kilka podstawowych emocji – między innymi szukania, strachu, wściekłości i paniki. Uczy, jak rozpoznawać potrzeby czworonogów, a przy okazji także tłumaczy ich zachowania i skuteczne metody postępowania z pupilami. Obok analizowania naukowych odkryć i doświadczeń, przytacza mnóstwo przykładów z najbliższego otoczenia, dzieli się także własnymi spostrzeżeniami, dzięki czemu jej wywody są barwne i ciekawe również dla tych odbiorców, którzy nie mają do czynienia z opieką nad zwierzętami.

Po raz kolejny autorka podchodzi do tematu, uwzględniając szerokie grono czytelników. Rozpoczyna od omawiania zachowań psów. Porównuje je do przyzwyczajeń wilków, by w jak najpełniejszy sposób wyjaśnić metody postępowania i słuszność odkryć. Pisze, jak nauczyć psa panowania nad frustracją, jak oduczyć go agresji a nawet – jaki koniec życia wybrać dla swojego pupila. W najważniejszych emocjach u kotów Grandin tłumaczy między innymi, dlaczego koty wypróżniają się poza kuwetą – i co je skłania do takich zachowań, zastanawia się nad tym, czy kota da się wytresować. Kolejną grupą zwierząt są konie – i tu Temple Grandin zwraca uwagę na strach, metody radzenia sobie z płochliwymi osobnikami. W dalszej kolejności pisze o krowach, świniach i kurach, coraz więcej miejsca poświęcając warunkom, w jakich te zwierzęta są trzymane. Tu już rozumienie zwierząt nie polega przede wszystkim na zapewnianiu stworzeniom przyjemności, raczej – godnej śmierci. Grandin jednak i do tego potrafi odbiorców przekonać, zwłaszcza gdy prezentuje sceny, które co wrażliwszych czytelników przyprawią o dreszcz zgrozy.

Książkę kończą rozdziały poświęcone dzikim zwierzętom oraz ogrodom zoologicznym. Grandin podkreśla przy tym, co robić, by zwierzętom żyło się lepiej (lub – by ocalić zagrożone wyginięciem gatunki). Niektórych może zdziwić opowieść o tym, jak szczepi się dzikie zwierzęta w zoo – a dokładniej – opis żmudnej pracy, która pozwala uniknąć usypiania i stresowania zwierząt. Być może dlatego Temple Grandin daje się tak dobrze czytać: opowiada o rzeczach, o których przeciętny czytelnik nie ma pojęcia (a za sprawą Catherine Johnson – czyni to w prawdziwie gawędziarskim stylu), a poza tym jeszcze stale ma w zanadrzu rozmaite ciekawostki i wiadomości, które zachęcają do lektury.

Andrea Pinnington: Księżniczki. 100 twórczych zabaw i gier

2011-11-13T21:13:00.001+01:00

Muza SA, Warszawa 2011.

Zabawa monarsza

Etap marzeń o byciu księżniczką bądź fascynacji tymi bajkowymi postaciami przechodzą niemal wszystkie dziewczynki. To dla nich przygotowany został tom „Księżniczki. 100 twórczych zabaw i gier”, dzięki któremu kilkulatki nie tylko zyskają szansę na urozmaicenie codziennych zabaw, ale też i rozwiną wyobraźnię. Zawarte w tej książce łamigłówki zostały sprytnie zamaskowane nawiązaniami do baśniowych bohaterek – labirynty, porównywanki czy zadania typu „połącz kropki” są umotywowane każdorazowo przygodami księżniczek. Również w tej książce pojawiają się papiery ozdobne, z których odbiorczynie będą mogły wyciąć odrysowane już stroje dla postaci – ale, co dziwne – jest tu w porównaniu z „Piratami” mniej wzorów, więc i mniej kreatywnych możliwości.

Na uwagę w „Księżniczkach” zasługują zabawy przyczyniające się do rozwoju umiejętności małych czytelniczek – dziewczynki będą się uczyć, jak przerysowywać nieskomplikowane wzory, wybierając rozmaite rozwiązania stworzą nową opowieść, będą też szablony wykorzystywać do tworzenia ilustracji. Pojawi się zadanie „W salonie piękności” – propozycja, by do twarzy księżniczki dorysować włosy i… wykonać bohaterce makijaż. To z pewnością ucieszy młode elegantki. Podobne zadanie czeka dzieci przy odrysowywaniu i ozdabianiu swojej ręki – w odróżnieniu od polecenia z makijaże, to zabawa, którą można będzie do woli powtarzać. Podobnie sporej rozrywki dostarczą wzory koron do samodzielnego wykonania.

Nie zabraknie tu i tradycyjnych gier oraz zabaw: jest gra planszowa i… przygotowane do wycięcia domino, na końcu książki pojawi się natomiast podwójna duża plansza, którą uzupełnić można w dowolny sposób przygotowanymi w książce naklejkami (naklejki przydadzą się również do innych zadań oraz do samodzielnej zabawy). Przy korzystaniu z tego tomu dzieci będą musiały uruchamiać wyobraźnię i ćwiczyć spostrzegawczość, czasem wykorzystywać zdolności manualne, a czasem umiejętność logicznego myślenia. Zdarza się, że w pozornie prostych zadaniach kryją się podstępy i pułapki (jak powinny wyglądać włosy skaczących na trampolinie księżniczek?), w innych z kolei można sprawdzić księżniczkowy potencjał.

Chociaż księżniczki w wersji dla małych dziewczynek kojarzą się nierozerwalnie z cukierkowym różem, książka nie męczy jedną tonacją, za to pełna jest barw i dużych rysunków do pokolorowania. Różnorodność gier i zabaw z pewnością przypadnie do gustu dzieciom, ale i ich rodzicom, którzy dzięki tej publikacji zyskają chwilę wytchnienia.
„Księżniczki” zabijają nudę, a przy okazji też kształcą (czego nie sposób się domyślić, wykonując kolejne ciekawe polecenia i zadania). Podsuwają pomysły na nowe i oryginalne zabawy, przynoszą sporo radości i pomoc nie do przecenienia (szablony, naklejki). Małe odbiorczynie będą tą książką zachwycone. Nieczęsto bowiem trafia się na publikacje tak dobrze dopasowane do wieku, płci i potrzeb dziecka.

Wojciech Mann, Krzysztof Materna: Podróże małe i duże, czyli jak zostaliśmy światowcami

2011-11-12T20:12:00.001+01:00

Znak, Kraków 2011.

Podróże na wesoło

Jednym z lubianych przez odbiorców przejawów poczucia humoru jest umiejętność opowiadania o sprawach zwyczajnych w niezwyczajny sposób. A poza tym – talent do wykrywania bądź tworzenia niespodziewanych puent i przekuwanie doświadczeń (nie zawsze przyjemnych) w anegdoty. Wojciech Mann i Krzysztof Materna doskonale radzą sobie z rozbawianiem nawet najbardziej wymagających odbiorców, więc książka „Podróże małe i duże, czyli jak zostaliśmy światowcami” również szybko powinna uzyskać status bestsellera. Tom – pełen zdjęć wzbogacanych pełnymi ironii komentarzami – jest zestawem relacji podróżniczych, rozpisanych na dwa głosy. To rodzaj stematyzowanego, podwojonego pamiętnika i popis dowcipu niewymuszonego. Bo ani Mann, ani Materna, nie zdradzają tendencji do showmaństwa, nie chcą za wszelką cenę przekonywać do siebie czytelników, rezygnują zatem z typowych komicznych chwytów – śmiech wywołują tylko dzięki odpowiedniemu opracowaniu własnych przygód.

A przygód tych jest w książce sporo, chociaż nie wszystkie są tak spektakularne, by wzbudzać szok czy podziw, wszystkie zostały opisane tak, że trudno przy lekturze zachować powagę. Wyprawy (najczęściej do Ameryki) wiążą się zwykle z przezwyciężaniem różnic kulturowych, po drugie z pokonywaniem drobnych ludzkich słabostek. Jedno z pierwszych wydarzeń, sztorm, który uprzykrzał życie jedynie Krzysztofowi Maternie, przyprawia o płacz ze śmiechu – a to dopiero przedsmak kolejnych pomysłów, skrzętnie notowanych i filtrowanych przez dowcip.

Na początku wydaje się, że w ironiczno-kpiarskich popisach królować będzie Wojciech Mann – słynący zresztą z ciętego dowcipu połączonego z niezdradzającą żadnych emocji twarzą. Mann od pierwszych stron jawi się jako gawędziarz niezrównany, nie tylko kipiący od pomysłów na żarty (i na ich opisywanie), ale też katalizujący dowcipne sytuacje. Przy jego opowieściach nawet banał zaczyna śmieszyć. W zestawieniu z fajerwerkami dowcipu Manna, Materna – na otwarcie historii – jawi się raczej jako skrupulatny archiwista, przywiązujący większą wagę do faktów – niż do atmosfery. Szybko jednak przejmuje beztroski styl narracji i podejmuje wyzwanie w pojedynku na humorystyczne opowieści.

Książka stworzona przez przyjaciół ma moc przyciągania nie tylko ze względu na wysoki poziom dowcipu, inteligentne złośliwostki i przesycającą wspomnienia ironię – ale też z uwagi na specyficzne porozumienie autorów, porozumienie, do którego czytelnicy zostają dopuszczeni. Wystarczy zajrzeć do tego tomu, by zanurzyć się w świecie kpiarskim, czasem dobrodusznym, a czasem wręcz przeciwnie, za to stale pełnym dobrego towarzystwa.
„Podróże małe i duże” nie rozczarują tych, którzy chcieliby poznać fakty z pozatelewizyjnej działalności znanego duetu. To pozycja dla miłośników anegdot, komizmu najwyższej próby i beztroskiej rozrywki. Jest co poczytać i jest się z czego pośmiać.

Carlos Ruiz Zafón: Światła września

2011-11-11T20:05:00.000+01:00

Muza SA, Warszawa 2011.

Rzeczywistość i groza

W swoich młodzieżowych powieściach Carlos Ruiz Zafón wybiera ograne schematy, które poddaje specyficznej emocjonalnej obróbce tak, że chociaż przez cały czas sięga po te same uczucia i źródła grozy, za każdym razem budzi ciekawość i niepewność końca. Może dlatego, że odrzuca konieczność chronienia swoich postaci przed okrucieństwem i śmiercią – a może dlatego, że do budowania mrocznych fabuł wyzyskuje za każdym razem niedookreślone siły ciemności. Operuje często podobnymi motywami: cieniem, ogniem, przerażającą samotnością nocy, tajemnicami z przeszłości, pochopnymi obietnicami i długami, które w końcu trzeba spłacić. Swoich bohaterów – zwykle z niepełnych rodzin – przenosi do nowego miejsca, niewolnego od niebezpieczeństw, sennego małego miasteczka, w którego przeszłości skrywa się wielka tragedia.

Nie inaczej dzieje się w „Światłach września” – i chociaż czytelnicy Zafóna zdążyli się już za sprawą pierwszych dwóch „młodzieżowych” tomów do tych zabiegów przyzwyczaić, nadal będą czerpać przyjemność z lektury. Matka z dwojgiem dzieci przybywa do nadmorskiej mieściny i otrzymuje pracę u fabrykanta zabawek, samotnego mężczyzny, któremu najwyraźniej wpadła w oko. Tyle że u fabrykanta zabawek dzieją się dziwne rzeczy: przerażające lalki i kukły czasem znienacka poruszają się (niby za sprawą zepsutych mechanizmów), w pobliżu znajduje się las – znakomita nocna kryjówka dla ewentualnych agresorów z zaświatów, a nad wszystkim krąży pamięć o zamkniętej w domu i nieuleczalnie chorej – dlatego nigdy niewidzianej – żonie fabrykanta zabawek. Zafón robi wszystko, by teren wyglądał jak najbardziej upiornie i straszył mimo swojej pozornej (podsycanej motywem zabawek) niewinności. Jest tu oczywiście również wątek miłosny, córka pani Sauvelle zakochuje się w młodym rybaku: miłość będzie tu katalizatorem wielu decyzji i zachowań, a przy okazji też magnesem dla czytelników, bo przedstawiona została tak, że przyciąga uwagę i rozbudza ciekawość – nie tylko u nastolatków.

Zafón zamieszcza w „Światłach września” wszystko, czego trzeba emocjonującej lekturze rozrywkowej o posmaku powieści grozy – ale dodaje do tego jeszcze historyczną otoczkę: obraz drugiej wojny światowej, który niemal zupełnie unieważnia przerażające wydarzenia z młodości bohaterów. Aktor w prowadzeniu opowieści zachowuje się trochę jak reżyser filmowy – doskonale wie, jakie sceny zrobią na odbiorcach największe wrażenie – i radzi sobie z ich prezentowaniem niemalże bez wysiłku. Czy obchodzi go rodzące się właśnie między młodymi uczucie, czy lęk bohaterów o najbliższych, którzy znaleźli się w niebezpieczeństwie, czy walka między ludźmi i demonami – zawsze jest sugestywny i pomysłowy.
Młodzieżowe książki Zafóna czyta się dobrze (mimo pewnej naiwności płynącej z umieszczenia akcji przed wojną i szablonowych czasem rozwiązań). To wciąż żywe i mięsiste fabuły, opisane barwnym i trafnym językiem.

Dorota Roztoczyńska: Recepta na uśmiech. Wierszyki z kieszeni lekarskiego fartucha

2011-11-10T20:58:00.001+01:00

WAM, Kraków 2011.

O własnych dzieciach

Zapowiadało się ciekawie – tomik „Recepta na uśmiech. Wierszyki z kieszeni lekarskiego fartucha” tytułem obiecywał humorystyczne rymowanki dla dzieci, które z racji choroby potrzebują pocieszenia i uśmiechu. Tymczasem – mimo sensowności tego pomysłu – tytuł wziął się z zawodu autorki, nie z zawartości książki. Dorota Roztoczyńska pisze – jak wielu rymujących z pewnym wysiłkiem autorów – przede wszystkim dla własnych dzieci i o nich, w związku z czym w części wierszy brakuje wygodnego w lekturze dystansu. Dobre pomysły czasem przez nadmiar uczuciowości rozmywa w niepotrzebnych zdrobnieniach, a do tego stawia na pedagogiczne przesłania. W „Recepcie na uśmiech” próżno by szukać dowcipnych pocieszanek z królestwa abstrakcji: utwory są mocno zakorzenione w realizmie i odnoszą się do znanych dzieciom postaw oraz pomysłów. Nie brak im też humoru – tyle że jest to również humor ściśle powiązany z drobnymi pouczeniami rodzica, który chce bajkowym morałem wychowywać swoje pociechy. Tego typu moralizatorskie zabiegi niekoniecznie będą się w dziecięcym odbiorze bezpośrednio wiązały z czystą radością: w końcu nikt nie lubi ciągłych połajanek i wytykania błędów.

Dorota Roztoczyńska występuje z pozycji dość surowej mamy, która nie przymyka oczu na wady swoich pociech. Jest tu więc brudas, stroniący od mydła i wody, są poranne kłótnie i bójki, jest stale narzekające jęczydełko, leń (leniuszek, ale dajmy już spokój tej zmorze dziecięcych bajek – zdrobnieniom), dziecko, które uwielbia słodycze, jest urwis, który wszystko niszczy, niejadek, trzęsiportek i zazdrośnica. Galeria bohaterów, którzy zachowują się źle i są prawdziwym utrapieniem przekuwa się w wychowawcze wierszyki z punktu widzenia prześmiewcy. Dzieci postrzegane jednostronnie stają się obiektem drwin i nie bardzo mają szansę bronić się przed tendencyjnymi czasem oskarżeniami. Roztoczyńska łagodzi niekiedy te pomysły, wprowadzając raz element rozczulenia i wyznania matczynej miłości, lub wręcz gloryfikując dzieci – ale nie zmienia to faktu, że spora część książki wiąże się z wyśmiewaniem negatywnych cech.

„Wierszyki z kieszeni lekarskiego fartucha” są dość naiwne, chociaż w formie tracą na jakości tylko czasem (kiedy autorka z przyczyn emocjonalnych sięga po zdrobnienia i zwykłe, wewnątrzrodzinne sformułowania, lub kiedy posługuje się rymami z obiegowych powiedzonek, popadając w pułapkę współbrzmień banalnych). To raczej rymowane (nie zawsze ładnie, chociaż widać, że autorka słuch rymowy ma) obserwacje, obrazki rodzajowe, niż konsekwentnie budowane historyjki.
Roztoczyńska sama zilustrowała wierszyki, wyposażając ich bohaterów w konkretne wizerunki. Tylko jeden obrazek – z kobietą w ciąży – wygląda nieco dziwnie – resztę oglądać będą dzieci z radością, bo rysunki są kolorowe i ciekawe. Do tomiku dołączona jest płyta CD, więc maluchy mogą także posłuchać tekstów.

Marcin Rosłoń: Mowa trawa. Słownik piłkarskiej polszczyzny

2011-11-09T21:44:00.001+01:00

Bukowy Las, Wrocław 2011.

Złamany szyfr

Zwykli śmiertelnicy nie mają przeważnie dostępu do żargonu, jakim posługują się piłkarze i trenerzy. Czasem zaproszony do studia w charakterze komentatora-eksperta zawodnik bądź szkoleniowiec rzuci niezrozumiałym dla większości odbiorców i niekiedy nawet śmiesznie brzmiącym hasłem czy terminem – ale większość specyficznej mowy pozostaje (i z powodzeniem funkcjonuje) w hermetycznym środowisku. „Mowa trawa. Słownik piłkarskiej polszczyzny” Marcina Rosłonia to książka, która przyda się nie tylko młodym graczom, ale i wszystkim chcącym dowiedzieć się, jakim językiem posługują się gracze.

W przypadku tego typu felietonowych „słowników” dużo zależy od pisarskiej swobody autora-tłumacza. Rosłoń w tej roli sprawdza się znakomicie. Jako piłkarz poznał tajniki szatniowych i boiskowych rozmów, jako dziennikarz potrafi przekuć je na ładny, publicystyczny tekst. A do tego dochodzi poczucie humoru i zapamiętywanie piłkarskich anegdot, lekka ironia (zwłaszcza w ocenie niektórych niechlubnych zachowań na murawie) i wyczucie puenty. Rosłoń wykorzystuje teorię i wiedzę praktyczną, a boiskowy żargon nie ma przed nim tajemnic.

Książka składa się z krótkich opisów poszczególnych nazw, określeń i sformułowań, zwykle – sformułowań silnie zmetaforyzowanych, co wpływa na kształt komentarzy. Rosłoń zwykle najpierw odwołuje się do pierwotnego znaczenia, by za chwilę poszukać analogii z piłką nożną i dokładnie wyjaśnić, co dany tekst znaczy. Poza genezą frazy i jej przesłaniem autor sięga po barwne przykłady, własne wspomnienia, anegdoty z życia różnych piłkarzy, sytuacje z zapamiętanych meczy i drobne żarty. W ten sposób dostarcza nie tylko informacji, ale również rozrywki i to w dobrym gatunku. Przygotowuje przyszłych graczy do tego, co ci mogą usłyszeć od bardziej doświadczonych kolegów, kibicom daje szansę skrótowego wyrażania obserwacji, językoznawcom dostarcza materiału do badań, a zwykłym czytelnikom przynosi trochę zabawy. Dobrze się „Mowę trawę” czyta (chociaż w kilku miejscach składacz stracił parę wersów a parę powtórzył, na szczęście nie jest to problem w całej książce obecny).

„Słownik piłkarskiej polszczyzny”, jak na publikację rozrywkową przystało, jest bogato ilustrowany. Rysunki satyryczne Andrzeja Jankowskiego czasem czerpią z pomysłów Rosłonia, częściej jednak – i bardzo dobrze – są wariacjami na tematy przez autora przytaczane. Wiele z nich mogłoby funkcjonować samodzielnie i w oderwaniu od tekstu, przy części natomiast atmosferę absurdu odrobinę niwelują podpisy pod rysunkami (szkoda, że nie dało się połączyć w składzie rysunku bezpośrednio z definicją, której dotyczy – byłoby to rozwiązanie bez wątpienia wygodniejsze dla czytelników).

Całość uzupełnia krótki rejestr piłkarskich prawd ze skrótowymi opisami i poradami. Marcin Rosłoń chętnie odwołuje się do sytuacji wywołujących uśmiech, czym bardzo dobrze ożywia swoje wywody. Widać, że zna się na rzeczy – i że sam czerpie przyjemność z pisania o piłkarskich powiedzeniach. Jego „słownik” to ciekawa lektura.

Aleksandra i Daniel Mizielińscy: Tu jesteśmy

2011-11-08T21:13:00.000+01:00

Znak, Kraków 2011.

Tajemnice wypraw w kosmos

Kosmos działa na wyobraźnię każdego malucha (a niektórzy z fascynacji tajemnicami wszechświata nigdy nie wyrastają). Ale przeważnie publikacje z pogranicza astronomii i bajki bywają schematyczne i nie zaskakują małych czytelników. Książka Aleksandry i Daniela Mizielińskich „Tu jesteśmy” przynosi nowe spojrzenie na znane już od dawna tematy. Publikacja ta to starannie przygotowany album (choć zdarzyło się w nim kilka literówek), prezentujący nie tylko elementy wszechświata, ale i wizerunki kolejnych astronautów. W opowieści o kosmosie nie ma tym razem zachwycających zdjęć – zastąpiły je duże i kolorowe ilustracje, często lekko naiwne, za to pełne „przypisów” – opatrzone dodatkowymi komentarzami, które mają wyjaśnić maluchom, co te widzą na obrazkach.

Autorzy stawiają zresztą na grafiki, podpisy – merytoryczne i ciekawe – uzupełniają ilustracje (wykonane na podstawie fotografii). Od początku próbują wciągnąć czytelników w nieznany świat – pokazują na przykład wschód Ziemi nad Księżycem, porównują odległości w kosmosie do znanych dzieciom miar i wielkości. Przekazują mnóstwo informacji i ciekawostek, choćby o największym radioteleskopie, wiadomości wysłanej w kosmos, eksperymentach, które umożliwiają przyzwyczajenie astronautów do warunków w przestrzeni międzyplanetarnej. Mizielińscy zabierają czytelników w podróż na międzynarodową stację kosmiczną, omawiają strój astronauty i salę kontrolerów lotów. Szczegółowo piszą o odkrywaniu Marsa i o wielu innych intrygujących sprawach, które rzadko porusza się w lekturach dla dzieci, uznając je za zbyt trudne. Trzeba autorom przyznać, że potrafią rozbudzić ciekawość i zasugerować, jak wiele jeszcze pozostało do odkrycia i zbadania. A przecież nie zanudzają książką, bo przyjęli styl migawkowy: mocno skondensowane wiadomości podają w krótkich notkach lub podpisach do obrazków. To sprawdzi się zwłaszcza wśród najmłodszych i dzieci wychowywanych już na internecie, więc przyzwyczajonych do nielinearnego tekstu.

Na kolejnych stronach pojawiają się od czasu do czasu sylwetki astronautów i badaczy – konkretne postacie informują o rozmaitych pomysłach czy tezach, niekiedy wygłaszają własne (jednozdaniowe zwykle) refleksje na tematy związane z odkrywaniem wszechświata. To pozwala uwierzyć w informacje, które czasem brzmią jak wyjęte z powieści fantasy. Autorzy jednocześnie snują opowieść o podboju kosmosu jak piękną bajkę, z drugiej strony wplatają w nią fakty i dane, których próżno by szukać w innych publikacjach o wszechświecie.

„Tu jesteśmy” to książka pełna bardzo atrakcyjnych dla młodych ludzi tematów. Ważne jest to, że Mizielińscy zrezygnowali z powtarzania najbardziej stereotypowych zagadnień, sięgają za to po tematy trudniejsze i rzadko przywoływane – dzięki temu ich tom okazuje się nieocenioną pomocą dla młodych odkrywców. Kosmos to nie tylko pytanie o życie pozaziemskie, ale i cały szereg doświadczeń oraz wypraw – o nich dzieci dowiedzą się z „Tu jesteśmy” sporo. A przy okazji jeszcze na lekturze skorzysta ich wyobraźnia.

Hanan Asz-Szajch: Szarańcza i ptak

2011-11-07T21:36:00.001+01:00

WNK, Warszawa 2011.

Matka prosi jedną ze swoich córek, by ta opowiedziała całemu światu jej historię. Historię w pewnych kulturach dawniej przełomową i szokującą, w innych natomiast zwykłą (czy pozbawioną elementów niezwykłości). Historię intymną, dotyczącą miłości i realizowania własnych pragnień mimo najbardziej niesprzyjających warunków. I córka, która do tej pory zajmowała się przede wszystkim dziennikarstwem, oskarżana przez niepiśmienną matkę, że wciąż podjada z cudzych talerzy, ulega namowom i spełnia prośbę (a o przyczynach tej decyzji mówi w posłowiu). Powstaje „Szarańcza i ptak”.

Kamila nie może decydować o swoim życiu: rodzina wydaje ją za mąż za starszego o dwie dekady mężczyznę, kiedy bohaterka ma czternaście lat i w dodatku oddała już swe serce innemu. Stara się ze wszystkich sił zatruwać życie znienawidzonemu człowiekowi, stawiając czoła nie tylko jemu, ale i całej arabskiej rodzinie. Pracuje przy tym także na opinię leniwej i złej kobiety. Rodzi córki, wikła się w romans i w końcu decyduje się na opuszczenie męża i dzieci – i na powrót do dawnej miłości, zwłaszcza że ukochany chce się ustatkować i coraz bardziej natarczywie próbuje wpłynąć na Kamilę, by ta romans zamieniła na małżeństwo. Kamila uzyskuje rozwód i wiąże się z uwielbianym od dawna mężczyzną, rodzi mu kolejne dzieci, aż zauważa, w jaką pułapkę wpadła. Nie potrafi czytać i pisać (choć drugi mąż karmi ją literaturą), swoje życie ocenia przez pryzmat filmów o miłości i nie do końca wie, czy o takiej egzystencji marzyła.

Hannan Asz-Szajch w „Szarańczy i ptaku” proponuje ramowe odautorskie wyjaśnienie o przyczynach napisania tej książki, ale całą właściwą akcję prowadzi z punktu widzenia matki. Wczuwa się w nią, buduje jej emocje i myśli i… odzyskuje w ten sposób rodzicielkę, którą straciła jako kilkuletnia dziewczynka. Odtwarza całe serie anegdot i wzruszeń, chwile rozczarowań i radości, ale ze względu na pierwszoosobową narrację nie podejmuje się oceny wydarzeń. Obok historii o miłości tak silnej, że zdolnej przezwyciężyć tradycję i potęgę opinii publicznej, Asz-Szajch prowadzi też wątek dodatkowy: moc literatury. Niepiśmienna Kamila uczy się na pamięć wierszy, wynajdowanych dla niej przez drugiego męża (miłość zyskuje tu wymiar wręcz kiczowatej przesady, ale w świecie bohaterów jest szczytem romantyzmu i niemożliwym do przecenienia obrazem wzajemnego oddania), jednak nie może sobie poradzić ze sprawami prawnymi, gdy ukochanego zabraknie. W Kamili narasta pragnienie opowiedzenia swojego życia – ale kobieta nie może znaleźć słuchacza. Córka spełnia jej marzenie. Fakt, że dla Kamili potrzeba podzielenia się z innymi własnymi przeżyciami była tak intensywna, rozwiewa wszelkie wątpliwości co do naruszania sfery intymnej bliskich. Zresztą Hanan z przekazanych jej wspomnień stworzyła dzieło warte uwagi, opowiedziane w bardzo ładny sposób i wzruszające.

„Szarańcza i ptak” to książka o pogoni za marzeniem, które nie zawsze przybrać może oczekiwany kształt. To, co przydarzyło się Kamili, w innym kręgu kulturowym nie byłoby nawet godne wzmianki; wokół decyzji, które zrewolucjonizowały życie młodej dziewczyny, nie pojawiłoby się tak wiele pytań. „Szarańcza i ptak” to również opowieść o ogromnej odwadze w pokonywaniu przeciwności losu, o pomysłowości i uczuciu, które w europejskiej kulturze nie mogłoby stać się kanwą podobnej książki jako zbyt intensywne, zbyt przesłodzone i mało prawdopodobne. Tymczasem wystarczy zanurzyć się w inny świat, by spotkać uzewnętrznienie wielu tęsknot. Poza kuszącą egzotyką (środowiskiem naturalnym dla autorki i jej bohaterki) tom „Szarańcza i ptak” uwodzi rozkładem akcentów, sposobem przedstawienia historii i szansą gruntownego poznania przeżyć anonimowej kobiety, która miała odwagę, by podjąć walkę o własne szczęście.

Andrzej Mleczko: Obraz 3D

2011-11-06T22:05:00.001+01:00

Iskry, Warszawa 2011.

Słowo i obraz

Andrzej Mleczko co jakiś czas przypomina o sobie odbiorcom nie tematycznymi zbiorkami, a albumami, które łączą słowa i rysunki – nowe przeplatane znanymi (a nawet rozsławiającymi autora). Taki jest też najnowszy tom, „Obraz 3D” – pojedynek aforystycznych i celnych stwierdzeń różnych znanych ludzi oraz przegląd rysunków satyrycznych. Tyle że tym razem złote i dowcipne myśli to cytaty nie zawsze z prześmiewców, a rysunki nie łączą się w jeden wyraźny tematyczny ciąg. Chodzi w końcu o to, żeby złożoność świata i aktualnych odniesień wyrazić w jak najbardziej lapidarny sposób: w jednozdaniowym komentarzu czy maksymalnie dwukadrowym obrazku. Książka ma zatem nieść porcjowane zaskoczenia, celne i przy okazji rozśmieszające, a także – jak to z dobrą satyrą bywa – skłaniające do refleksji.

Mleczko oferuje powrót do najbardziej typowych dla siebie tematów – relacji damsko-męskich, religii i władzy – czyli tego, co wywołuje zawsze najgorętsze dyskusje i emocjonuje odbiorców bez względu na to, czy są fanami Mleczki, czy są jego twórczością zniesmaczeni lub oburzeni. Pod tym względem „Obraz 3D” nie może zawieść – zwłaszcza że zróżnicowanie tematyczne zostało tu jeszcze wsparte odpowiednim doborem prac. Miłe dla odbiorców będzie z pewnością stawianie na realizacje pojedynczych pomysłów, a co za tym idzie – oryginalność kolejnych kadrów. I tak obok typowo seksualnych skojarzeń pojawi się rozwódka, karmiąca matka, uabstrakcyjniająca męski akt malarka czy narzeczony, nastawiony materialistycznie a nie idealistycznie. W ujęciach nieba zaskakująco dużo będzie aluzji do ziemskich rozwiązań, w przedstawieniu kleru satyra (momentami bardzo ostra) przeplata się z celnymi obserwacjami społecznymi. W przypadku władzy Mleczko chętnie ucieka do przedstawień królów i stereotypowych postaci z nimi związanych, tradycyjnie też kpi sobie z polityków. Do tego dodaje garść obrazków społecznych, trochę gier słownych i odrobinę abstrakcji. Kilka razy w tym tomie pojawią się znane postacie, ale znacznie więcej będzie ponadczasowych skojarzeń.

Cały album jest tłumaczony na angielski – i w paru miejscach będzie się można przekonać, jak ciężko jest przełożyć niektóre pomysły bez dodatkowych wyjaśnień i opisania sedna żartu. Mleczko doskonale zdaje sobie sprawę, że większość jego pomysłów będzie zrozumiała także dla zagranicznych odbiorców – chociaż wiadomo, że rodzimi czytelnicy odszyfrują bez trudu większość ukrytych znaczeń, a dziś jeszcze wyłapią również kontekst zewnętrzny, bezpośrednią przyczynę powstania niektórych żartów.

Cytaty mają – podobnie jak rysunki – przynieść zastanowienie. Na kartach tej książki spotykają się Woody Allen, Konfucusz, Stanisław Jerzy Lec czy Zygmunt Bauman. Każda strona może się wiązać z odkryciem lub przypomnieniem sobie prostej prawdy, która – jako że zapisana jest „dymkową” dużą czcionką, brzmi bardziej swobodnie i staje się łatwiejsza do przyswojenia dla masowych odbiorców, którzy przecież także sięgną z chęcią po nowy tom najbardziej dzisiaj znanego rysownika satyrycznego. Mleczko jako moralista? Czemu nie.

Andrea Pinnington: Piraci. 100 kreatywnych zabaw i gier

2011-11-05T21:32:00.001+01:00

Muza SA, Warszawa 2011.

Skarb w książce

Ta książka rozbudzi wyobraźnię każdego małego pirata: kto bowiem powiedział, że zestawy łamigłówek mają być nudne czy monotonne? Tom „Piraci. 100 kreatywnych zabaw i gier” to książka idealna jako antidotum na nudę, zapewniająca sporo przygód i ciekawych propozycji zajęć dla najmłodszych. Zgodnie z piracką konwencją – jest także skrzynią pełną skarbów. I to skarbów z punktu widzenia malucha prawdziwych: pojawi się tu bowiem całe mnóstwo naklejek do zabawy lub uzupełniania rysunków, rozkładany obrazek, gra planszowa, zawieszka do przyczepienia na drzwiach pokoju i szablony do odrysowywania gotowych wzorów, przepis na pirackie ciasteczka oraz… piracki kapelusz i opaska na oko. Będzie trochę tradycyjnych gier logicznych w nowej odsłonie: kolorowanki, porównywanki, uzupełnianki, labirynty do przejścia czy obliczanie wartości skarbów. Mali piraci nauczą się rozpoznawać gwiazdy i stworzą plakat poszukiwanego pirata. Uzupełnią piracką spiżarnię i poznają kilku piratów, którzy przeszli do historii. Mało tego – spróbują nawet swoich sił w opowieściach – będą kończyć proste historyjki i być może rozsmakują się w pisaniu książek? Z pewnością wszystkie zaproponowane tu zadania pozytywnie wpłyną na rozwój dzieci, przyczynią się do karmienia wyobraźni i dostarczą maluchom nie tylko sporo rozrywki, ale i naprawdę ogromną dawkę radości. Z jedną książką dzieci otrzymają bowiem całe mnóstwo „prawdziwych” akcesoriów oraz podpowiedzi, które ubarwią każdą zabawę w piratów.

Andrea Pinnington proponuje dzieciom zróżnicowane zadania, maskując ich edukacyjne i rozwojowe walory. Kilkulatki będą więc ćwiczyć oko i rękę, wprawiać się w rysowaniu i wycinaniu (pomysł z pirackimi papierami ozdobnymi zachwyca), a przy tym w żadnym momencie nie stwierdzą że zadania stały się nudne czy powtarzalne. W „Piratach” nie istnieje bowiem schematyzm: każde kolejne zadanie wymaga twórczego podejścia i uruchamia inne pokłady kreatywności. Część daje się przenieść na codzienne zajęcia i pozwala przynajmniej trochę ubajkowić rzeczywistość, część staje się zalążkiem ciekawych zabaw, a część po prostu dostarcza rozrywki i wymaga zaangażowania w pracę. Dobór tych zadań, ich stematyzowanie oraz rozmieszczenie w książce sprawiają, że maluchy będą mogły emocjonalnie podejść do lektury, a właściwie – do nieograniczonej i pełnej niespodzianek zabawy. Książka nie zniszczy się łatwo, bo kartki przyczepione są jak w kołonotatniku.

W części kolorowych adaptowanych czasopism dla maluchów wkładki z grami i zabawami cieszą się ogromnym powodzeniem i dostarczają rozrywki dłużej niż sama lektura. „Piraci” składają się wyłącznie z oryginalnych i pomysłowych podpowiedzi, stanowią zatem idealną pożywkę dla fantazji najmłodszych. A że książka jest w dodatku duża i kolorowa, ma elementy, które można wycinać, da się po niej rysować i pisać – maluchów nie trzeba będzie zachęcać do działania. Oglądając ten tom żałuję tylko, że nie wypada mi paradować po mieście z pirackim kordelasem – bo i ten można przygotować dzięki książce. Kilkulatki będą miały mnóstwo radości – ich rodzice za to dużo spokoju, kiedy pociechy zaangażują się bez reszty w świat pirackich odkryć. Więcej takich publikacji, a komputery przestaną być konkurencją dla książek i tradycyjnych łamigłówek.

Monique Roffey: Biała kobieta na zielonym rowerze

2011-11-04T21:13:00.000+01:00

WNK, Warszawa 2011.

Ciemna strona Trynidadu

Monique Roffey otwiera swoją powieść „Biała kobieta na zielonym rowerze” sceną niezwykle brutalną i typową raczej dla męskiej mocnej prozy. I, jak się okazuje, jej książka niemal do końca w tej konwencji będzie pozostawać – a do początkowego okrucieństwa dojdzie jeszcze kwestia polityki. W tym wszystkim łatwo będzie stracić z oczu marzenia i cierpienia bohaterki, Sabine.

Autorka wybrała egzotyczne miejsce na akcję historii: wszystko rozgrywa się na Trynidadzie. Tu Anglik George przywozi swoją żonę – początkowo przekonuje ją, że to tymczasowe rozwiązanie. Szybko jednak wrasta w Trynidad i nie wyobraża sobie życia gdzie indziej. Dzieci George’a i Sabine traktują to miejsce jak swoją ojczyznę. Tylko Sabine nie może się tu odnaleźć i coraz bardziej nienawidzi kraju. Dostrzega jego niesprawiedliwości i złe traktowanie tubylców (sama wciąż czuje się obco). Widzi, że rodzina służącej nie potrafi walczyć o swoje prawa. I w końcu staje się świadkiem rewolucji. Obok tych politycznych zagadnień rozgrywa się opowieść obyczajowa – obraz małżeństwa Sabine i George’a – jej tajemnicze listy, pisane do rządzącego krajem Erica Williamsa: nie dowód klasycznej zdrady, a dziwnej ucieczki, pełne paradoksów i zagadek – i jego liczne romanse, których nie potrafi utrzymać w tajemnicy. W tym obrazie nie ma miejsca na szczęśliwe stadło, a jednak małżonkowie trwają przy sobie mimo wszystko. Nie idą na kompromisy, nie przejmują się długo swoimi wzajemnymi potrzebami, lecz nie podejmują decyzji o rozstaniu. Tylko tak wypełnić się może tragedia Sabine.

Roffey nie pozostawia swojej bohaterce nawet cienia szansy na osiągnięcie pełni szczęścia. „Biała kobieta na zielonym rowerze” to powieść, która stawia niewygodne pytania i nie przynosi ukojenia, nie pozwala odpocząć, drażni i jątrzy – a chociaż dotyczy rzeczywistości oddalonej w przestrzeni (i tylko nieznacznie w czasie), przekazuje prawdy uniwersalne.

Równie ważne jak kwestia rodziny i dylematów Sabine są motywy związane z traktowaniem rdzennych mieszkańców kraju. Służący są na każdym kroku poniżani – i to nie przez pracodawców (ci bardzo często starają się pomagać ludziom, do których czują sympatię), a przez rządzących. Nie mają żadnych praw i nie potrafią walczyć o swoje. Sama autorka też przyjmuje specyficzny sposób podkreślania ich odmienności: okalecza ich język. W książce bez trudu poznać można, kto jest przedstawicielem gorszej części społeczeństwa: wypowiedzi rodowitych Trynidadczyków zapisywane są z błędami, dla zaakcentowania ograniczeń „gorszych” bohaterów. W tym ujęciu dużo łatwiej sugerować autorce niższość postaci i kontrast między nimi a wykształconymi i bogatymi przyjezdnymi. Nie pomaga natomiast to ujednolicenie głosów w odróżnianiu dobrych i złych przedstawicieli mrocznej strony Trynidadu.
Dzieje się w tej powieści bardzo wiele, zarówno w sferze języka, jak i w planie treści, ciekawa jest przyjęta perspektywa achronologicznego przedstawiania wydarzeń. „Biała kobieta na zielonym rowerze” to nie książka, którą przeczyta się szybko i o której od razu się zapomni.

Alessandro D'Avenia: Biała jak mleko, czerwona jak krew

2011-11-03T20:33:00.000+01:00

Znak, Kraków 2011.

Miłość idealizowana

Nic dziwnego, że Alessandro D’Avenia jest określany jako „odkrycie włoskiej literatury”: książką „Biała jak mleko, czerwona jak krew” nie tylko wstrzelił się w potrzeby rynku powieści dla młodzieży, ale jeszcze zrealizował ją w stylu, którego wielu mogłoby mu pozazdrościć. Połączył w tomie poetycką wrażliwość i spostrzegawczość, wielkie uczucia i ogromne cierpienie oraz typowe dla nastolatków troski i problemy. Do tego zaprezentował się jako wrażliwy nauczyciel tego, co w życiu jest najważniejsze, więc jego powieść trafiła do przekonania czytelnikom. Atutem autora może też być odrzucenie typowego dla współczesnej prozy, zakotwiczonego w realizmie sposobu opowiadania, dzięki któremu „Biała jak mleko” zyskuje na uniwersalności.

Leo to typowy szesnastolatek. Trochę bezmyślny (zwłaszcza gdy urządza sobie z przyjacielem wyścigi na niesprawnym skuterze), trochę zbuntowany. Nie marzy o wielkich rzeczach i nie wyróżnia się z tłumu. Jest zupełnie zwyczajny. Pewnego dnia jednak odkrywa, że podoba mu się starsza o rok rudowłosa dziewczyna ze szkoły, Beatrice. Leo zaczyna o niej marzyć, a dzięki mądrości nowego nauczyciela dowiaduje się, jaką siłę mają marzenia. Tylko że Beatrice jest chora na białaczkę. Leo chciałby ją uratować, przywrócić jej krwi czerwień – sam panicznie boi się bieli, uznając ją za źródło zła.
Jest jeszcze Silvia, prawdziwa przyjaciółka. W każdej chwili gotowa nieść pomoc, będąca na każde wezwanie Leo. W tajemnicy podkochuje się w chłopaku, ale że jest jego jedyną powiernicą, wie o uczuciu do Beatrice. Musi wybierać między lojalnością a walką o własne szczęście.

Alessandro D’Avenia nie zdecydował się na zmianę odwiecznego schematu, realizuje zagadnienie od wieków w literaturze rozpracowywane. Ratunkiem dla jego prozy staje się jednak intensywność uczuć i obrazowe przenośnie, które idealnie sprawdzają się w relacji filozoficznie nastawionego chłopaka. Leo bowiem lubi analizować kolejne wydarzenia i oswajać je przez porównanie do walki czerwieni i bieli. Dzięki temu, chociaż używa wielkich słów, jego monologi wewnętrzne nie brzmią patetycznie ani egzaltowanie, łatwiej je przyjąć i zaakceptować. Miłość w tej książce powraca do schematów znanych z arcydzieł literatury, niemal wolna jest od cielesności, idealizowana i czysta: w momencie, gdy Leo dowiaduje się o chorobie Beatrice, pożądanie usuwa się w cień, a D’Avenia może realizować opowieść pozbawioną modnych w literaturze czwartej zagadnień, stawiając na ponadczasowość.

Wystawiony na poważną próbę Leo przechodzi przyspieszony kurs dojrzewania i dowiaduje się rzeczy, o których jego rówieśnicy przeważnie nie myślą. Ma to szczęście, że ze swoimi troskami nigdy nie zostaje sam – z pomocą przychodzi Silvia, wyśmiewany niegdyś nauczyciel, a nawet rodzice, którzy – jak się okazuje – rozumieją więcej niż wydaje się bohaterowi. Chociaż nikt do końca nie zrozumie, co dzieje się w duszy chłopaka, Leo zawsze może liczyć na wsparcie innych.

D’Avenia pisze prostymi słowami, buduje krótkie zdania i bardzo krótkie, niemal urywane rozdziały. Koncentruje się na przemyśleniach nastolatka, którego życiem targają kolejne wstrząsy – to rozwiązanie pozwala uniknąć banału i rutyny i sprawia, że opowieść może poruszać. W tej konwencji nie przeszkadza idealizm i jednokierunkowość wysiłków postaci – liczy się bowiem najbardziej sposób przedstawienia wielkiej miłości.

Urszula Glensk, Marcin Hamkało, Karol Maliszewski, Leszek Pułka, Paweł Urbaniak, Andrzej Zawada: Jak zostać pisarzem?

2011-11-02T21:45:00.000+01:00

... Pierwszy polski podręcznik dla autorów

Bukowy Las, Wrocław 2011.

Szkoła pisania

Pytanie, czy ci, którzy chcą zawojować rynek wydawniczy, korzystają z podpowiedzi, jak pisać, pozostaje otwarte. Z reguły autorzy bestsellerów nie potrzebują tego typu pomocy i ułatwień, a książki dotyczące kreatywnego pisania znajdują odbiorców wśród tych, którzy nie wychodzą poza marzenie o pisaniu. Jednak może się zdarzyć i tak, że poradniki dla autorów pozwolą komuś usystematyzować wiedzę, nabrać pewności siebie lub stworzą wyraźną zachętę do pisania – i wtedy można uznać, że spełniły swoją rolę. Ponieważ warsztaty kreatywnego pisania cieszą się coraz większą popularnością a wydawców na rynku jest coraz więcej (co za tym idzie – coraz więcej jest też marzących o książkowym debiucie), rośnie zapotrzebowanie na publikacje spod znaku creative writing. Ukazała się właśnie książka, na którą jednak uwagę zwrócić mogą nie tylko chcący nauczyć się pisania, ale i ludzie związani z książkową codziennością – tom zatytułowany po prostu „Jak zostać pisarzem”.

Niech nikogo nie zwiedzie podtytuł tej pozycji – „Pierwszy polski podręcznik dla autorów”. Już przed tym tomem funkcjonowały – choćby wśród e-booków – poradniki poświęcone twórczemu pisaniu, układane przez rodzimych twórców. Nie jest to też podręcznik, o czym szerzej za chwilę. Wątpliwości budzi również adres: autorom, czyli tym, którzy już potrafią coś samodzielnie stworzyć, ta publikacja przyda się przede wszystkim jako przyczynek do dyskusji nad procesem pisania, niekoniecznie do doskonalenia warsztatu.

Bowiem twórcy książki – Urszula Glensk, Marcin Hamkało, Karol Maliszewski, Leszek Pułka, Paweł Urbaniak i Andrzej Zawada (wszyscy związani z Uniwersytetem Wrocławskim) stawiają raczej na humanistyczną refleksję nad pisaniem. Zamiast ścisłych, rzeczowych i konkretnych porad wybierają rozbudowane analizy i komentarze, wolą opowiadać o tym, jak się pisze, niż mówić, jakimi środkami osiągnąć cel. Owszem, nawiązują do najważniejszych elementów potencjalnego dzieła: do powieściowego miejsca i czasu, do fabuły i historycznego konkretu, do ewentualnych eksperymentów literackich i do konstrukcji postaci, ale nie uczą krok po kroku, jak wypracować w sobie umiejętność tworzenia tych partii książki. Porady trzeba dopiero wypreparować z ich przemyśleń. Zdarzają się tu cenne wskazówki i podpowiedzi, ale przy lekturze ma się wrażenie, że jak na poradnik – jest ich za mało. Podobnie zresztą jak przygotowanych na końcu każdego rozdziału ćwiczeń. Zupełnie jakby autorzy chcieli odejść od belferskiego ujęcia i etykiet mentorów w stronę filozofii pisania – jednak może się zdarzyć, że początkujący będą woleli właśnie konkretne wskazówki i porady. I tu znowu powraca pytanie, czy tacy ludzie – złaknieni szczegółowych porad odbiorcy – są w ogóle w stanie pisać książki.

Autorzy tomu „Jak zostać pisarzem” sięgają po ciekawe przykłady, przeprowadzają ankiety wśród pisarzy (z tych odpowiedzi także wiele można się nauczyć), z rzadka lekko żartują i zakotwiczają opowieść o pisaniu w świecie internetu. Piszącym z pewnością przyda się też – złożony w końcu przez fachowców – rozdział o gatunkach okołoliterackich oraz dodatki: informacje o pracy z redaktorem czy o prawach autorskich i copywritingu.
Mam nadzieję, że książka ta zostanie dostrzeżona i doceniona – prowadzi bowiem do dyskusji nad literaturą z innego niż najczęściej stosowany punktu widzenia i wyzwala intrygujące refleksje. Jeśli nawet nie przyczyni się do rosnącej liczby pisarzy, przypomni o literaturze i jej miejscu we współczesnym świecie.

Stanisław Milewski: Niezwykli klienci Temidy

2011-11-01T21:42:00.000+01:00

Iskry, Warszawa 2011.

Pitaval subiektywny

Stanisław Milewski w „Niezwykłych klientach Temidy” przygląda się ciekawym sprawom z polskich sądów począwszy od osiemnastego wieku, a skończywszy na czasach PRL-u. Dzięki temu zgromadzone w tomie opowieści mają przede wszystkim wartość historyczną, funkcjonować mogą na prawach anegdoty lub ciekawostek z dawnych lat. Milewskiemu zależy na tym, żeby zaprezentować kolejne procesy bardzo szczegółowo, z uwzględnieniem realiów społecznych i obyczajowych. Sięga po źródła pisane (a czasem i do własnych obserwacji, wprost z sal sądowych), by odtwarzać barwne dzieje sądownictwa. Przy ogromie materiału do opracowania, nie decyduje się Milewski na pisanie rozrywkowe, a informacyjne. W odróżnieniu od Wiecha, który bawił się tematami procesów i ich przebiegiem, a także inaczej niż dziennikarze, którzy dziś prowadzą podobne rubryki w prasie, Milewski stawia na konkret, rzeczowe referowanie faktów, pozbawione komentarza, a i kryminalnej dramaturgii. W związku z tym „Niezwykłych klientów Temidy” potraktować można raczej jako przewodnik obyczajowy po historii sądownictwa niż jako potencjalny zestaw mrożących krew w żyłach relacji. To dobra podpowiedź dla twórców powieści kryminalnych, źródło inspiracji, a dla ciekawych – także i zestaw oryginalnych przewinień i kar.

Milewski nie porządkuje w żaden sposób (poza układem chronologicznym) tematów kolejnych spraw – sam mówi we wstępie, że to pitaval subiektywny – wybiera raczej te tematy, które z jakiegoś powodu (zupełnie słusznie) wydały mu się atrakcyjne. Początkowe opowieści – z dworu króla Stanisława Augusta – brzmią bardziej jak relacje na marginesie opracowań historycznych: chociaż – jak w oświeceniowych satyrach – uniwersalne są cechy charakterów skazanych, to same sytuacje wprowadzają już element anachronizmu i płynącej z niego spokojnej „egzotyki”. Burzliwe pomysły skazańców mogą rozbudzać ciekawość – a już za chwilę Milewski nawiąże do spraw jeszcze bardziej barwnych. Rozwój kolejnictwa rodzi na przykład pytanie o pierwsze procesy związane z pociągami: pretensje pasażerów i wytaczane kolei sprawy mogą bawić lub… wywoływać ponurą refleksję na temat dzisiejszych problemów. Podobnie wypadają procesy związane z pomyłkami lekarskimi – jeśli dziś to zagadnienie prezentowane na prawach newsa, skrótowo i bez szczegółów, za to z ogromem emocji, u Milewskiego zyskuje inny, bardziej ludzki wymiar. Odwołuje się autor do procesów ludzi pióra i do powszechnie znanej sprawy z dziećmi we Wrześni.

Po tych nietypowych opowieściach przychodzi natomiast czas na bardziej swojskie zagadnienia: Milewski zahacza o sprawy obyczajowe i bliższe autorom kryminałów; przedstawia zazdrosnego męża czy sprawy o morderstwo, atrakcyjne między innymi przez to, że powiązane z przedstawicielami wyższych sfer, dotyczące arystokracji. W międzywojniu zaczyna się liczyć honor, a w czasach PRL-u – kwestie związane choćby ze spekulacjami.
„Niezwykli klienci Temidy” to zestaw opowieści, które stać by się mogły podstawą niejednego interesującego kryminału – ale nawet jako zbiór sądowych relacji dają lekturową przyjemność, zwłaszcza gdy autor pozwala sobie od czasu do czasu na ironiczne podsumowania.